Zwarte kolonel

Op 21 december 2002 stierf Viktor Davidovitsj Batoerinski, ook wel bekend als de `zwarte kolonel', in zijn apartement in Moskou, 88 jaar oud. Een tijd lang werd hij beschouwd als de machtigste man in het sovjetschaak.

Zijn bijnaam kreeg hij door zijn functie onder Stalin als aanklager in de processen van de geheime dienst die in de loop der tijd vele namen heeft gehad en die we het best kennen onder de naam KGB. Ook in de schaakwereld was hij vooral bekend als politieke functionaris, hoewel hij in zijn jonge jaren zeker een sterke schaker was.

Hij bekleedde vele functies in de schaakwereld. Vice-president van de sovjetschaakbond, hoofd van de schaakafdeling van het sportcomité (een veel hogere functie) en directeur van de Centrale Schaakclub in Moskou, die door Batoerinski `ons Pentagon' werd genoemd.

Het sovjetschaak had een zware klap gehad toen in 1972 het wereldkampioenschap, sinds 1948 een onvervreemdbaar sovjeteigendom, in handen viel van Robert Fischer. Later zei een hoge politicus tegen Batoerinski dat, als het aan hem lag, alle mensen die Spasski naar Reykjavik hadden vergezeld terstond gearresteerd hadden moeten worden.

Een paar jaar later was er een nieuw gevaar: Viktor Kortchnoi, die in 1976 in Nederland politiek asiel had aangevraagd. Batoerinski was toen in Biel bij het interzonale toernooi en de arts van de sovjetafvaardiging schijnt toen tegen hem gezegd te hebben: ,,Neemt u eerst een kalmeringsmiddel in. Daarna is er een belangrijke en onprettige mededeling voor u.''

De sovjetschaakbond probeerde eerst om Kortchnoi uit de kandidatenmatches te weren, wat niet lukte, en vervolgens om hem uit gewone toernooien weg te houden, door te dreigen met een boycot door de sovjetschakers. Dat lukte voor een groot deel wel.

In die jaren was er een persconferentie waarop ik Batoerinski vroeg: ,,Net als Kortchnoi werd Aljechin vroeger als een vijand van de Sovjet-Unie beschouwd en nu is er daar ieder jaar een Aljechin Herdenkingstoernooi. Ook bij u kunnen dingen dus veranderen. Kan er in de toekomst een Kortchnoi Herdenkingstoernooi in Leningrad verwacht worden?''

Dat was wat de sovjetpolitici een `provocatie' plachten te noemen, maar Batoerinski gaf keurig antwoord: ,,Ik kan niet in de toekomst kijken, maar ik weet in ieder geval zeker dat ik het niet mee zal maken.'' In zekere zin had hij gelijk, want Kortchnoi is in goeden doen en hoeft nog lang niet herdacht te worden.

Onder leiding van Batoerinski wist de sovjetschaakbond het gevaar dat Kortchnoi wereldkampioen zou worden af te wenden, maar daarmee was de strijd nog niet voorbij. In 1989 zou Kortchnoi meedoen aan het toernooi in Linares, maar toen hij merkte dat Batoerinski daar hoofdscheidrechter zou zijn, zag hij er van af, omdat er zijns inziens te veel bloed aan de handen van Batoerinski kleefde. Zoals gezegd, Batoerinski was niet alleen een functionaris, maar ook schaker. Hij schreef veel boeken, waarvan zijn 3-delig werk over Botwinnik het bekendst is. Zijn schaakbibliotheek was een van de grootste privé-verzamelingen ter wereld en zelf schaken kon hij ook.

Wit Smislov-zwart Batoerinski, kampioenschap van Moskou 1946

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Pb1-c3 Lf8-b4 4. e4-e5 c7-c5 5. a2-a3 Lb4xc3+ 6. b2xc3 Pg8-e7 7. a3-a4 Dd8-a5 8. Lc1-d2 c5-c4 9. Dd1-g4 Pe7-f5 10. Pg1-e2 Pb8-c6 11. Pe2-g3 Pc6-e7 12. Pg3-h5 Pe7-g6 13. Dg4-h3 Th8-g8 14. g2-g4 Pf5-e7 15. Lf1-g2 Lc8-d7 16. f2-f4 0-0-0 17. 0-0 Td8-f8 18. Ph5-g3 f7-f6 19. e5xf6 g7xf6 20. f4-f5 e6xf5 21. g4xf5 Pg6-h8 22. Dh3xh7 Het ziet er mooi uit voor wit, maar zwart krijgt tegenspel. 22...Ph8-f7 23. Dh7-h5 Pf7-d6 24. Ta1-e1 Pd6-e4 25. Dh5-h7 Tf8-e8 Simpel 25...Pxd2 was beter. 26. Ld2-f4 Een fout. Ook niet goed was 26. Pxe4 dxe4 27. Txe4 wegens het fraaie 27...Txg2+ 28. Kxg2 Dd5, maar na 26. Lxe4 dxe4 27. Txe4 zou zwart maar net compensatie voor zijn pionnen hebben. 26...Da5xc3 27. Kg1-h1 Er is iets mis gegaan. Na 27. Lxe4 dxe4 28. Txe4 heeft zwart 28...Lxf5 en na 27. Pxe4 dxe4 28. Txe4 komt weer het reeds bekende 28...Txg2+ 27...Pe4xg3+ 28. Lf4xg3 Tg8-h8 29. Dh7-g7 Te8-g8

MmlmMmjd

agmibMEM

MmMmMaMm

mMmgmGmM

GmgAMmMm

mMeMmMcM

MmGmMmIA

mMmMDJmL

30. Te1xe7 Er zit niets anders op. Na 30. Dxe7 wint zwart met 30...Dxg3 30...Tg8xg7 31. Te7xg7 Dc3xd4 32. h2-h3 Ld7-c6 33. Kh1-h2 Th8-e8 34. h3-h4 Dd4-d2 35. Lg3-f4 Dd2xc2 36. Tf1-c1 Dc2-f2 37. Lf4-g3 Df2-d2 38. Tc1-b1 d5-d4 39. Tg7-c7+ Kc8-d8 40. Tc7xc6 b7xc6 41. Kh2-h3 Waarschijnlijk werd de partij hier afgebroken. Wit gaf op.

www.nrc.nlExtra columns en een dagelijks schaakprobleem.

    • Hans Ree