Te calvinistisch voor tv

Het CDA worstelt. In de peilingen lijkt de PvdA nu zelfs de grootste partij te worden. De druk op CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende neemt met de dag toe. Kan hij debatteren op tv? De adviseur: `Je twijfelde te veel'. De premier: `Ik ben te beleefd'. De Amsterdamse vrouwen: `Als ik U zie, zie ik alleen maar een mondje: reppeppep.'

Méneer Balkenende!'' Van drie kanten wordt hij geroepen. De toon is boos, opgewonden, emotioneel. Op zaterdagavond 4 januari zit de premier wat ongemakkelijk op de tribune van Vara-televisieprogramma Het Lagerhuis. Het onderwerp is de verhoging van de bijstand. De aanwezigen zitten er elke week en vallen elkaar gewoontegetrouw in de rede. Ze kennen de regels van het spel.

,,Het is toch een kwestie van fatsoen'', roept een oudere vrouw de premier toe, ,,om mensen aan de onderkant van de samenleving ruimte te geven...'' Hij staat op, opent zijn mond om te antwoorden, maar het publiek begint af te tellen: drie, twee, één. De tijd is om. De premier lacht, opent zijn handen. Niets aan te doen.

Zo gaat het nog een paar keer. ,,Wat moeten we met normen en waarden als mensen doodgaan op de wachtlijst?'', vraagt een blonde vrouw. ,,Waarom moet mijn zoon een identiteitskaart mee naar de disco?'', vraagt een moeder. ,,Omdat u denkt dat hij iets gaat uitvreten.'' ,,Wie niets te verbergen heeft, heeft ook niets te vrezen'', zegt de premier. ,,BOEHOE'', roept de zaal.

Lijsttrekker Balkenende heeft het moeilijk. Zijn televisieoptreden tijdens het RTL-debat vorige week vrijdag viel tegen, oordeelt het campagneteam na afloop. Hij was niet in vorm. ,,Je twijfelde te veel'', zegt zijn naaste adviseur Cees van der Knaap, demissionair staatssecretaris van Defensie. ,,Ik heb natuurlijk maandenlang de rol van minister-president vervuld'', bekent Balkenende de volgende avond vergoelijkend. ,,Maar ik ben ook geen persoon die continu de microfoon grijpt en interrumpeert. Daar ben ik te beleefd voor denk ik. Te goed opgevoed.''

Zondagmiddag belt Balkenende Karel van de Graaf uit eigen beweging om het Netwerk-debat met Jan Marijnissen van die avond voor te bereiden. ,,Als je het hebt over de SP die groter wordt, dan is regeringsdeelname aan de orde'', zegt Balkenende. ,,Hoe ga je daarmee om?'' Dat wordt de toon van de aanval. Hoe denkt Marijnissen te kunnen regeren als hij het NAVO-lidmaatschap op wil zeggen, het koningshuis wil opheffen en zijn eigen verkiezingsprogramma niet gefinancieerd krijgt?

Een uur voor de uitzending zonderen Balkenende, Van de Graaf en enkele redacteuren zich af met het verkiezingsprogramma van de SP. Van de Graaf: ,,Balkenende haalde met grote precisie alle angeltjes eruit. Daarop baseerde hij de vragen.'' De opponenten mogen elkaar alleen vragen stellen zonder hun eigen opvattingen te laten blijken.

Tijdens het debat glimmen Balkenendes ogen achter de glazen van zijn nieuwe bril. De CDA-lijsttrekker: ,,Financiën. U wilt het minimumloon én de uitkeringen omhoog. Hoeveel gaat dat kosten?'' Marijnissen: ,,Met dezelfde poen gaan we socialer doen.'' Balkenende: ,,Hoeveel gaat het méér kosten?'' Marijnissen: ,,Het kost zoveel als de begroting nu bedraagt.'' Er klinkt boegeroep uit de zaal. Balkenende schudt zijn hoofd. Marijnissen murmelt iets over korten op Defensie. Balkenende: ,,Dat haalt u niet.'' Karel van de Graaf valt de CDA-lijsttrekker bij: ,,U geeft een verkeerde voorstelling van zaken.'' Marijnissen kijkt ongelukkig. De eindroffel klinkt. Balkenende laat zijn hoofd naar voren vallen en weer terug, als een hardloper die net over de finish is gegaan.

De strategie heeft gewerkt. Later die week erkent SP-leider Marijnnissen in het RTL4-programma Nieuws aan Tafel dat hij die avond onvoldoende op de hoogte was van de financiële onderbouwing van zijn partijprogramma.

Jeugdvriend Alex Schoep vindt Balkenende tijdens zijn televisieoptredens `wat stijver'. ,,Je voelt de afstand. Improviseren op een zeepkist kan hij het beste'', zegt Schoep de volgende dag. ,,Hij kon snel argumenten herkennen van zijn tegenstander, daarop anticiperen. In statische debatten achter een tafel was hij minder sterk.''

Schoep kent Balkenende sinds 1978 toen zij samen in de Amstelveense afdeling van het CDJA zaten. Het waren de hoogtijdagen van het eerste kabinet-Van Agt. Aan de Universiteit van Amsterdam, waar Schoep politieke en sociale wetenschappen studeerde, heerste de maoïstische groepering KEN M/L.

,,Wij werden gezien als dinosaurussen'', zegt Schoep. ,,We discussieerden met de Socialistische Jongeren over jeugdwerkloosheid en sociale dienstplicht. Het was vechten voor je principes. Daar heeft Jan Peter leren incasseren.'' Schoep noemde Balkenende in die tijd spottend 'professor Balkenende'. ,,Als er een stuk moest worden geschreven: `jongens, even de professor bellen'. Hij had zó'n zuivere argumentatie, maar voor een meer strijdbaar artikel moest je niet bij hem zijn.''

,,Een door en door calvijnse man'', zo noemt de hoogleraar ethiek en economie Eduard Kimman Jan Peter Balkenende. Kimman deelde tot anderhalf jaar geleden een kamer met hem op de Vrije Universiteit. ,,Dat calvijnse zie je in zijn televisieoptredens. Hij wacht tot hij het woord krijgt, dat is hij gewend. Hij is geen straatvechter. Als hij persoonlijk beledigd wordt, lacht hij. Hij laat zich niet leiden door passies en begeerte, door het emotionele engagement, hij zoekt distantie. Het calvijnse ideaal is: de overheid is de dienaar Gods. Het is een roeping. Dat is zijn diepste grond.''

Er zijn volgens Kimman twee momenten waarop Balkenende op televisie kwetsbaar is: 1. Als hij uitgeput raakt door te weinig rust. 2. Als zijn huwelijk in twijfel wordt getrokken. ,,Zijn gezin raakt hem heel diep.''

Tijdens de opname van het IKON-televisieprogramma Voor je kiezen komt er zo'n moment. De premier is moe. Hij wordt streng ondervraagd op zijn barmhartigheidsgraad. Hij is tegen vrouwenmishandeling, waarom geeft hij dan geen subsidie aan Blijf-van-mijn-lijf-huizen. Hij kijkt geïrriteerd en laat blijken dat er een verschil bestaat tussen een standpunt innemen en dat met subsidie honoreren. Maar de interviewer dringt aan. Als hij even later door blijft vragen over het boek Blinde Ambitie van Eduard Bomhoff, antwoordt Balkenende niet meer. Het lijkt of de lijsttrekker weg wil lopen, maar hij blijft zitten. Na afloop spreekt hij van `een onbehoorlijk programma'. ,,Het was een bewuste poging tot karaktermoord.''

Op woensdagochtend bespreekt het campagneteam het 2Vandaag-debat van die avond. Balkenende is erbij. ,,Het moet scherper'', constateert hij zelf. ,,Als je in het vizier debatteert, gaat het beter dan in een kring'', zegt een campagnelid refererend aan het debat met Marijnissen van zondag. Balkenende: ,,Hoe zakelijker de sfeer, hoe beter. Liever geen tafel met vier of zes lijsttrekkers meer.''

Zijn politiek adviseur Jack de Vries roept iedereen die aan de campagne meedoet via de zakcomputer BlackBerry op te sms'en naar Voor je kiezen dat die avond wordt uitgezonden. Daarin worden vragen gesteld over Balkenendes leiderschap en zijn inlevingsvermogen, waarop kijkers kunnen reageren per sms-bericht.

's Avonds tijdens het 2Vandaag-debat op de Erasmusuniversiteit staat Balkenende tegenover PvdA-lijsttrekker Wouter Bos. Het onderwerp is de teruglopende Nederlandse economie. Bos belooft lastenverlichting, werkgelegenheid. ,,Het sommetje deugt niet'', zegt Balkenende. ,,Ik zie een sociaal gezicht'', zegt Bos in een toenaderingspoging tot zijn opponent. Balkenende beweegt meer dan ooit. In een vloeiende beweging applaudisseert hij, schudt zijn hoofd opzij, mompelt hij afkeurend. ,,Ik zie een sociaal gezicht, maar geen solide gezicht'', antwoordt hij.

Het campagneteam is de volgende ochtend laaiend enthousiast. ,,Nu kennen we hem weer'', zegt een lid.

Donderdag 9 januari aan het einde van de ochtend zitten Tiny van der Linden, eigenaar van een Amsterdamse kapperszaak en haar vriendin Willie Vermie in het Torentje aan de koffie. De twee vijftigers interviewen voor het SBS-programma Hart van Nederland (2,1 miljoen kijkers) als zwevende kiezers de lijsttrekker. ,,U praat zo vlug'', zegt Willie tegen Balkenende. ,,Als ik naar u kijk, zie ik alleen maar een mondje. Reppeppep.'' ,,Het had een broer van je kunnen zijn, Wil'', zegt Tiny. Balkenende: ,,Nou, we zijn weer helemaal thuis.''

,,Ik vind u toch een stuk rijper geworden in 't gezicht'', zegt Willie. ,,Wat ouder. Als je dit overkomt, verandert je gezicht.'' Tiny: ,,En zeker je rikketik.''

Terwijl Willie en Tiny hun verontwaardiging laten blijken over de inhoud van hun portemonnee, weidt Balkenende uit over de stijgende werkloosheid, de vergrijzing en de veiligheid. De dames zijn teleurgesteld over het niveau van de lijsttrekkersdebatten. ,,Jullie zijn de vader en de moeder van dit land. Nu gaan jullie elkaar wéér afvallen. Het lijkt wel of jullie in een scheiding liggen.''

Balkenende reageert verbaasd: ,,Vinden jullie dat?''

Als de kamerbewaarder even later een blad met een krentenbol, twee sneetjes wit brood en een bakje gesneden bananen binnenbrengt, vertelt Tiny nog een mop. ,,Wat is de overeenkomst tussen U en de Bijlmerbajes?'' De premier haalt zijn schouders op. Tiny: ,,Cellentekort.''

,,Als kritiek goedkoop is'', zegt Balkenende later, ,,dan moet je er boven staan. Er zijn programma's die mij als een stukje zeep willen verkopen. Ik neem afstand van oppervlakkig gedoe.''

Donderdagavond verschijnt Balkenende op een verkiezingsmanifestatie van het CDA in het Hilversumse Hotel Gooiland. De peilingen plagen hem. De PvdA groeit, het CDA zakt. Geen grappen nu, hij is gespannen. ,,Er wordt veel gesproken over Harry Potter, de laatste tijd'', zegt hij. ,,Dat is een boek en een film en het gaat over toveren. Als ik de plannen van de PvdA zie, zeg ik: `Dat is Harry'.'' Hij lacht niet. Dan baant hij zich een weg naar buiten, de haag van camera's in.

Dit is de vijfde aflevering van een verkiezingskroniek. Eerdere verschenen op 7, 14 en 21 december en 4 januari.