Sneeuwweitjes & gesteven bergen

In de tweede aflevering van een nieuwe serie over literatuur op locatie werpt Pieter Steinz een blik op Zwitserland – van het sneeuwweitje van Heidi tot de toverberg van Mann.

Het vredige sneeuwparadijs Zwitserland mag dan volgens Orson Welles in 500 jaar niet meer cultuur hebben voortgebracht dan de koekoeksklok, in de literatuurgeschiedenis speelt het een belangrijke rol. Niet alleen was het de laatste woon- en werkplaats van grote schrijvers als Hermann Hesse, Vladimir Nabokov, Georges Simenon, Elias Canetti en Patricia Highsmith; ook lieten (andere) buitenlandse grootheden zich inspireren door het even ruige als majestueuze landschap. Én door het heldhaftige Zwitserse verleden: zo bewerkte Friedrich Schiller al in 1804 de stichtingslegende van het eedgenootschap tot zijn succesrijke toneelstuk Wilhelm Tell, en beschreef René Goscinny het verzet van de oude Helvetiërs tegen de Romeinen.

Zelf bracht Zwitserland een lange reeks literaire helden voort – niet verwonderlijk misschien voor een land met vier officiële talen. Al wekt het verbazing dat op één importschrijver na (Rousseau) alle beroemde Zwitsers in het Duits schrijven: van de historische-novellenschrijver Conrad Ferdinand Meyer en de Nobelprijswinnaar Carl Spitteler tot de net-niet-Nobele Max Frisch en Friedrich Dürrenmatt. Net als hun collega's in het naburige Oostenrijk hebben de Zwitserse schrijvers de afgelopen eeuw geëxcelleerd in het verzet tegen het verstikkende burgerdom in hun vaderland. In het werk van bijvoorbeeld Friedrich Glauser en Otto F. Walter lijkt Zwitserland nog het meest op een open inrichting die wordt bewaakt door een niet altijd even gemoedelijke burgerwacht.

Toch werd de beroemdste fictie over het Alpenstaatje door buitenlanders geschreven. Niet door S.Vestdijk, die om belastingaftrektechnische redenen vier romans in de Alpen situeerde en geen daarvan in Zwitserland. Maar wel door Thomas Mann en Mary Shelley. De een vereeuwigde een sanatorium in Davos (en de bijbehorende sneeuwstormen) in zijn totaalroman Der Zauberberg. De ander liet het monster van de in Genève geboren Frankenstein rondwaren in het zuidelijke Frans-Zwitserse grensgebied – als symbool van het kwaad dat zich kan verschuilen tussen de vredige dorpjes en plaatjesmooie bergen.

Volgende week Zuid-Afrika.

Pieter Steinz: steinz@nrc.nl

KAART 2: ZWITSERLAND IN DE FICTIE

Frans taalgebied

JURA

Otto F. Walter: Der Stumme (1959); de Zwitserse 'Avonden', over een vrijheidslievende jongen temidden van boosaardige wegarbeiders

Biel

Robert Walser: Jakob von Gunten (1909); modelstudent boekstaaft de teloorgang van een strenge school voor huispersoneel

Vevey

Jean-Jacques Rousseau: Julie ou la nouvelle Héloïse (1761); maatschappijkritische roman over een gepassioneerde (driehoeks)verhouding

Genève

René Goscinny & Albert Uderzo: Astérix chez les Helvètes (1970); twee dappere Galliërs bestrijden Romeinse corruptie in antiek Genève

Rhonedal

Mary Shelley: Frankenstein (1818); jonge Geneefse wetenschapper schept monster dat te weinig liefde krijgt en zijn schepper vernietigt

Italiaans taalgebied

TICINO

Max Frisch: Der Mensch erscheint im Holozän (1979); een eenzame oude man in de bergen maakt het testament op van zijn leven

Chesa Silviseina

Rosette Loy: Chocola bij Hanselmann (1995); joods-Italiaanse professor duikt onder in Zwitserland, begint een relatie en pleegt een moord

Caviano

Doeschka Meijsing: De weg naar Caviano (1998); een vriendengroep met goede herinneringen aan het Lago Maggiore valt uit elkaar na de geheimzinnige verdwijning van een van de leden

(Frans-Duitse taalgrens)

Erica Pedretti: Veränderung (1979); een joods-Tsjechische vrouw kan na een leven van gedwongen zwerven niet aarden in een kleingeestig dorpje

Duits taalgebied

Bern

Friedrich Glauser: Matto regiert (1936); man in een inrichting pleegt een moord op de directeur, in wie hij zijn vader ziet

Innerwald

Beate Sterchi: Blösch (1983); moderne klassieker over een koe en een gastarbeider die slachtoffer worden van de geldzucht van een boerensamenleving

ZUG

Thomas Hürlimann: Das Gartenhaus (1989); een oud-kolonel en zijn vrouw voeren een huiskamerguerrilla tegen elkaar

Zürich

Martin Suter: Small World (2000); de dementie van een huisbewaarder brengt de geheimen van een industriële familie in gevaar

Zürich

Gottfried Keller: De Leute van Seldwyla (1856-74); verzameling van meestal opgewekte novellen over kleine luiden – onder meer 'Kleider machen Leute'

Mägendorf

Friedrich Dürrenmatt: Das Versprechen (1958, ook bekend als 'Es geschah am hellichten Tag'); een politieman zet zelfs een meisje als lokaas in om een kindermoordenaar te pakken

Maienfeld

Johanna Spyri: Heidi (1879); weesmeisje ontdooit opa in kil berghutje en wordt daarna vrouw van de wereld in grote stad

Davos

Thomas Mann: Der Zauberberg (1929); een jongen wordt intellectueel en erotisch gevormd in een bergsanatorium

NRC Handelsblad 110103