Kloonverbod

Of de pasgeboren baby Eva werkelijk de eerste menselijke kloon ter wereld is, zoals de Raëliaanse beweging rondom Kerstmis met enige ophef bekendmaakte, is nog steeds niet duidelijk. Een aangekondigde DNA-test via bemiddeling van een Amerikaanse wetenschapsjournalist is afgeblazen. Maar het effect van hun aankondiging is er niet minder om. Natuurlijk, het schaap Dolly en de poes Copycat waren bekend, maar die gekloonde zoogdieren waren voor velen toch een vorm van sciencefiction. Nu zijn mensen aan de beurt. Als het niet van de Raëlians is, dan binnenkort wel van de Italiaanse gynaecoloog Severino Antinori. Antinori zegt niet te geloven in de claim van de Raëlians dat zij de eerste gekloonde mens hebben gemaakt en de Italiaanse dokter heeft aangekondigd deze maand uit zijn eigen vruchtbaarheidsproject een menselijke kloon ter wereld te zullen brengen. Het wordt een jongetje.

Ook deze claim kan rekenen op scepsis van deskundigen, die waarschuwen dat de kloontechniek zeer onbetrouwbaar en riskant is. Dat is bij dieren al wel gebleken. De schrik zit er in elk geval goed in en de vraag dringt zich op of het niet hoog tijd is voor maatregelen tegen dit soort experimenten. Een aantal landen – waaronder Nederland – heeft het klonen van mensen verboden, of is bezig dat te doen. Maar wereldwijd is het beeld ronduit teleurstellend. De Raad van Europa heeft in 1998 een protocol aangenomen tegen het creëren van een menselijk wezen dat genetisch identiek is aan een ander mens, levend of dood. Dit protocol is nog slechts door vijftien van de meer dan veertig aangesloten landen geratificeerd. Ook in 1998 heeft Unesco, onderdeel van de Verenigde Naties, een verklaring tegen het reproductief klonen aanvaard, maar deze heeft geen dwingende kracht.

Ook zonder een specifiek verbod kan het ter wereld brengen van een gekloonde baby gelden als een inbreuk op het belang van het kind, een rechtsbegrip dat wel universeel aanvaard is. Dat neemt de behoefte aan een toegespitste normstelling echter niet weg. Frankrijk en Duitsland hebben eind 2001, toen de eerste verhalen over de mogelijkheid mensen te klonen in omloop kwamen, bij de VN een voorstel ingediend voor een internationaal verdrag dat mede voorziet in controle en sancties. Hiermee is tot op heden niets gebeurd.

De oorzaak van deze passiviteit dient mede te worden gezocht in zakelijke belangen. Zo profileert Singapore zich als een uitwijkplaats voor biogenetische onderzoekers die vinden dat hun vrijheid elders te zeer wordt beperkt. Het grootste struikelblok voor een internationale conventie vormt een controverse over de omvang van een kloonverbod. Wat dit betreft moet onderscheid worden gemaakt tussen het dupliceren van complete mensen (reproductief kloneren) en het veel beperktere therapeutisch klonen, dat is gericht op het produceren van stamcellen ten behoeve van specifieke medische toepassingen bij patiënten.

Het verzoek aan de VN een verdrag in het leven te roepen, beperkt zich tot reproductief klonen. Dit is voor de Verenigde Staten een reden zich tegen het initiatief te verzetten. De regering-Bush, aangespoord door religieus-rechts in Amerika, wenst een verbod op alle vormen van klonen. De redenering is dat het toestaan van therapeutisch klonen alleen maar de weg opent voor reproductieve toepassingen. Andere landen vinden met reden dat zo'n algemeen verbod zijn doel voorbijschiet door ook onderzoek te blokkeren dat evident in het belang van de lijdende mens is. Het draagvlak voor een verdrag dat zich beperkt tot een verbod van reproductief klonen zal zeker groter zijn dan een totaal verbod. Dit was voor Frankrijk een reden het initiatief te ondersteunen, hoewel het zelf werkt aan een algeheel wettelijk verbod.

De strijd tussen voor- en tegenstanders van een totaalverbod in de Senaat heeft in de VS geleid tot een impasse op federaal niveau. Een aantal deelstaten heeft in eigen wetgeving voorzien, maar deze heeft volgens waarnemers het toch al ingewikkelde medische en ethische beeld er niet duidelijker op gemaakt. Het optreden van de Raëlians valt daarvan niet los te zien. Bush heeft nu ook in de Senaat een meerderheid, zodat het totaalverbod er wellicht alsnog komt. Maar er is kostbare tijd verloren gegaan en te vrezen valt dat de impasse zich alleen maar verplaatst naar de VN.