Een levende legende in India

Vishy Anand is een van de favorieten in het Corus Chess Tournament dat vandaag in Wijk aan Zee begint. Een gesprek met een Indiase superster die graag te gast is in een land waar het al gek genoeg is als je gewoon doet.

Voordat we het over schaken gaan hebben wil Vishy Anand eerst in het restaurant van het spelershotel gegrilde gamba's eten en gewoon een beetje kletsen. Over een bizar verhaal dat hij net in het vliegtuig las. Dat mensen dronken worden van water als ze ervan overtuigd zijn dat er alcohol in zit. Of, alsof hij een bruggetje wil maken tussen zijn tweede vaderland Spanje en Nederland, over Louis van Gaal en zijn `Nederlands elftal' in Barcelona dat bijna in de degradatiezone terechtkwam.

Als Madrileen kan Anand er hartelijk om lachen. ,,Hoe is het mogelijk dat Van Gaal na zoveel jaar zo slecht Spaans spreekt? Als hij het over zijn spelers heeft weet hij nog steeds niet dat de j van jugadores als een g wordt uitgesproken.'' Op de een of andere manier doet het hem denken aan Romario, die zich in het kille Nederland miskend voelde. Anand zet een beteuterd gezicht op dat zo op het Braziliaanse origineel geplakt zou kunnen worden: ,,In Nederland begrijpen ze niet dat ik bijzonder ben en behandelen ze me als een normaal iemand'', zegt hij met een sip gezicht.

Anand vindt het prachtig. Hij heeft hier al heel wat schaaktoernooien gespeeld en zelf heeft hij deze nuchtere houding altijd gewaardeerd. Vraag hem of hij iets in het Nederlands kan zeggen en de kans is groot dat hij vrijwel accentloos zijn favoriete gezegde uitspreekt: doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg. Dat is opmerkelijker dan het misschien lijkt, want zijn populariteit in zijn eerste vaderland is zo immens dat je je nauwelijks kunt voorstellen dat hij zich zo gemakkelijk aanpast. Zelf zegt hij daarover laconiek: ,,Dat gaat heel gemakkelijk. Het vliegtuig landt, je kijkt naar buiten, ziet sneeuw en je weet, we zijn hier niet in India.''

Vanaf zijn eerste successen, zoals het winnen van het jeugdwereldkampioenschap in 1987, werd Anand fanatiek gevolgd door de Indiase pers. Een weldadige belangstelling waardoor hij wist dat zijn prestaties niet onopgemerkt bleven. Ruim twee jaar geleden, nadat hij in het Chinese Shenyang het eerste World Cup-toernooi had gewonnen, werd alles nog heftiger. ,,Bij onze aankomst op het vliegveld wisten we niet wat we zagen. Het was echt een gekkenhuis. Er waren zo'n veertig televisieploegen en talloze journalisten. Ik dacht, wat is dit? En toen begreep ik dat het door de naam van het toernooi kwam. Iedereen dacht dat ik wereldkampioen was geworden en ze keken niet begrijpend toen ik uitlegde dat ik deze overwinning als een goede voorbereiding zag op het wereldkampioenschap dat enkele maanden later in New Delhi zou beginnen.''

Dat FIDE-wereldkampioenschap won Anand ook en opnieuw leefden zijn landgenoten zich uit. Hij werd ontvangen door de Indiase president, kreeg een huis cadeau in zijn woonplaats Chennai, en werd bedolven onder de felicitaties, waaronder die van de Indiase kandidate die net in Londen Miss World was geworden. Anand schiet in de lach als hij terugdenkt aan een paar maanden geleden toen het pandemonium andermaal losbarstte nadat hij in Hyderabad ook het tweede World Cup-toernooi op zijn naam had geschreven. ,,Ik heb niet veel moeite meer gedaan om duidelijk te maken dat het niet om de wereldtitel ging. Gefeliciteerd met het wereldkampioenschap, riepen ze, en dat al voor de derde keer!''

Het gevolg is wel dat de drie tot vier maanden die hij jaarlijks met zijn vrouw Aruna in India doorbrengt voornamelijk hectisch zijn. Tijdens hun laatste bezoek voor de Kerst hadden ze niet meer dan drie dagen voor zichzelf. ,,Toen zijn we naar Kerala, in het zuiden van India geweest, een plaats die bekend staat om de geweldige massages en de ayurveda, een holistisch gezondheidssysteem. Hoe je moet leven, wat je moet eten, er zit wat yoga bij.'' Om er met pretogen aan toe te voegen: ,,Maar ook als je het hogere spirituele er niet bij denkt kun je je er geweldig goed ontspannen.'' Die ontspanning was geen overbodige luxe, want er stond ook een korte promotietour voor zijn sponsor NIIT op het programma, een internationaal bedrijf gespecialiseerd in informatietechnologie. ,,Dat was heel intensief. Ik reisde zo'n twaalfduizend kilometer. Eerst van Chennai naar Delhi, van daar verder naar Poona, toen Bombay, Calcutta, Bangalore en toen weer terug naar Chennai. Op 10 december vloog ik 's avonds naar Hyderabad om de volgende dag weer terug te vliegen naar Chennai zodat ik mijn verjaardag in twee steden kon vieren.'' NIIT is erg tevreden met hun Global Brand Ambassador en de samenwerking is hecht. Anand nam tien televisiespotjes voor hen op, treedt op in advertenties en is ook nauw betrokken bij een nieuw project dat ernaar streeft om binnenkort op één dag honderdduizend nieuwe gebruikers kennis te laten maken met het nut en het gemak van de computer. Afgelopen jaar zat de marketing afdeling van NIIT in jubelstemming uit te rekenen hoeveel advertentiekosten ze hadden bespaard toen zowat alle Indiase kranten op de voorpagina een foto brachten waarop Anand in een shirt van de sponsor de hand drukte van een andere levende legende, de cricketer Sachin Tendulkar, die algemeen wordt gezien als de allergrootste sportman van het land.

Anand geeft toe dat zijn populariteit in de eerste plaats een kwestie is van nationale trots. Op een groot begrip van het spel moet je bij de meeste van zijn fans niet rekenen. Daar staat wel weer tegenover dat schaken in zijn algemeenheid sterk in de belangstelling staat. ,,Je zult het niet veel op televisie zien, maar in tegenstelling tot de meeste landen vind je op de grote websites in India altijd wel een doorkiesmogelijkheid naar schaken, net zoals die er altijd is voor cricket, tennis, Formule 1, hockey en voetbal.'' Een deel van die aandacht gaat uit naar de nieuwe beloftes die ervan dromen in Anands voetsporen te treden. De namen die het meest genoemd worden zijn die van Pentyala Harikrishna en Krishnan Sasikiran, maar de grootste sensatie is een meisje, Koneru Humpy, dat in Wijk aan Zee in de B-groep meespeelt. Humpy is pas vijftien jaar en ze is de jongste vrouw die ooit de grootmeestertitel bij de mannen haalde. Anand voorziet dat ze over niet al te lange tijd een serieuze bedreiging voor Judit Polgar zal vormen, die nu nog met voorsprong de sterkste schaakster is. Over zijn mannelijke opvolgers is hij terughoudender, ook al slaagde Sasikiran er tijdens het World Cup-toernooi in Hyderabad in om een partij van hem te winnen, zijn eerste nederlaag tegen een landgenoot in 11 jaar. ,,Sasi en Hari zijn zeker prima spelers maar je ziet op het moment zoveel talentvolle spelers uit Rusland en vooral uit Oekraïne. Van de ene kant ben ik erg blij dat ze er zijn, maar van de andere kant probeer ik het enthousiasme in India ook een beetje te temperen door erop te wijzen dat wij dan misschien drie of vier beloftes hebben maar dat ze in die landen er ieder jaar wel zeven produceren.''

De prestaties van de jonge garde zijn in ieder geval op geen enkele manier te vergelijken met de aanhoudende successen van Anand zelf. Alleen in Linares was hij afgelopen jaar matig op dreef, maar verder won hij zo ongeveer alles waar hij aan meedeed. Niet alleen het World Cup-toernooi in Hyderabad, maar ook een rapid-match tegen Ruslan Ponomariov, de nieuwe wereldkampioen van de FIDE, en sterk bezette rapid-toernooien in Cap d'Agde en op Corsica. In Praag, waar ook Kasparov en Kramnik van de partij waren, haalde hij door het winnen van de hoofdprijs zijn gram voor de grootste teleurstelling die hij in 2002 beleefde. In de coulissen van dat toernooi werden onder leiding van Bessel Kok en Yasser Seirawan plannen gesmeed om de eenheid in de schaakwereld te herstellen en een eind te maken aan de verwarring die twee wereldkampioenen bij het grote publiek en de pers veroorzaken. De grondgedachte is dat Kasparov, de nummer één van de wereldranglijst, een match zal spelen tegen Ponomariov, terwijl Kramnik, de `klassieke' wereldkampioen, een match zal spelen tegen Leko. Daarna zullen de twee winnaars er in een herenigingsmatch voor zorgen dat de schaakwereld eindelijk weer één wereldkampioen heeft. Tot zijn stomme verbazing kwam Anand in het hele concept niet voor. ,,Ik had één slecht toernooi gespeeld, het FIDE wereldkampioenschap in Moskou, waar ik in de halve finale werd uitgeschakeld en ineens telde ik niet meer mee. In de voorgaande jaren was ik één keer wereldkampioen en zat ik voortdurend bij de eerste drie van de wereldranglijst en nu ineens... Je verwacht dat dit ooit zal gebeuren, maar niet drie maanden nadat je je titel bent kwijtgeraakt. Dat was een schok en het duurde even voordat ik dat bittere gevoel kwijt was. Toen heb ik wel besloten om me voorlopig alleen met mijn eigen spel bezig te houden. Dat klinkt misschien egoïstisch, maar ook nu weer heb ik gemerkt dat ik het beste speel wanneer ik me onbekommerd op mijn partijen kan concentreren.''

Het vaak herhaalde verwijt van Kasparov dat Anand als een van de beste spelers van de wereld nooit zijn verantwoordelijkheid heeft genomen wanneer het ging om de verdere professionalisering van de schaakwereld, werpt hij dan ook ver van zich af. ,,Dat is totale onzin. Ik doe een hoop in India om het schaken te promoten. Maar laten we eerlijk zijn, als we het over het internationale schaken hebben, dat wordt eigenlijk door hem gedomineerd. Als hij in mijn schoenen zou staan zou hij de afgelopen maanden bezig zijn geweest om de overeenkomst van Praag te torpederen. Als hij ergens niet bij betrokken is probeert hij het te vernietigen. Daarom heeft het ook weinig zin om internationaal een initiatief te nemen waarvan je toch weet dat hij het de grond in zal boren. Dat heeft me de afgelopen jaren ook het meeste gestoord in de discussie over het wereldkampioenschap. Dat er één speler is waarnaar disproportioneel veel wordt geluisterd. Dat heeft niet alleen bij mij maar ook bij veel andere grootmeesters tot veel cynisme geleid. Hij doet veel positiefs, maar hij vernietigt alles wat niet in zijn hoofd is bedacht.''

Nee, dan richt hij zich liever op projecten in zijn eigen land, zoals de naar hem vernoemde schaakacademie. ,,Academie is misschien niet het juiste woord, want we gaan proberen zo'n miljoen kinderen in India schaken te leren via het Internet. De basisregels, meer niet. Veel van die kinderen zitten in afgelegen dorpen, waar ze op school een computer hebben en een telefoonlijn. Die kun je anders niet bereiken. Het is geen project om kampioenen te kweken, maar je weet nooit waar het toe zal leiden.''

Kasparov mag dan net iets te vaak op zijn ziel hebben gestaan om zijn sympathie te verwerven, Anand ontkent dat hij opgelucht is dat de Rus in Wijk aan Zee ontbreekt. ,,Nee, want juist in Wijk aan Zee wilde hij zich nog wel eens sociaal gedragen en spraken we in het restaurant regelmatig over de gespeelde partijen. Als Kasparov hier meedeed was hij de grote favoriet, nu is Kramnik de favoriet en ik iets minder.''

Ook is het niet zijn ambitie om te bewijzen dat hij bij de besprekingen in Praag ten onrechte buitenspel werd gezet. ,,Nee, ik wil helemaal niets rechtzetten. Ik wil goed spelen en klaar zijn voor een volgend wereldkampioenschap, wanneer dat weer eens plaats vindt. En ik vind het ook leuk om tegen al die nieuwe namen te spelen.''