De rouwclown wil vooral troosten

Bij de nieuwe rituelen rond het begraven hoort sinds kort de rouwclown. Daphne van Paassen sprak met Roelof van Wijngaarden, Nederlands eerste funerair clown.

,,Kijk!''. Clown Roelof van Wijngaarden verdwijnt plots tussen de graven als een ornitholoog die een bijzondere vogel ziet. ,,Dat is toch prachtig!'' En hij wijst gelukzalig glimlachend op een ommuurd grafje, versierd met beschilderde kiezelsteentjes, een vaasje anemonen en brandende waxinelichtjes in gekleurde lampionnen. In de aarde zijn briefjes en foto's geprikt. Een gebutst barbiepaard staat bewegingloos onder een kleine heester. Aan een tak wiebelen aan een zijden draad een zilverkleurig hartje en een houten vlindertje in de wind.

Een begraafplaats is niet direct een plek waar je een clown verwacht. Maar Roelof van Wijngaarden komt graag op de begraafplaats van de Heilige Land Stichting in Nijmegen, grenzend aan het Bijbels openluchtmuseum. Van Wijngaarden is dan ook geen gewone clown, maar een `gentle clown' die soms ook als funerair clown op uitvaarten optreedt. Niet om er grappen te maken, maar om de nabestaanden troost te bieden met de onbevangenheid die de `zachte' clown eigen is.

Kist beschilderen

,,Zo'n graf raakt me diep omdat het laat zien dat mensen niet meer lijdzaam de efficiënte voorstellen van de begrafenisondernemer volgen, maar zoeken naar een persoonlijke manier van afscheid nemen van hun doden'', zegt Van Wijngaarden, die dan ook lid is van Het Netwerk van Uitvaartvernieuwers. Dat is een groep mensen – uitvaartondernemers, kunstenaars, schrijvers, musici en nu dus ook een clown – die het ieder op hun eigen manier mogelijk maken de uitvaart op een persoonlijke manier in te vullen. Zo kunnen nabestaanden tegenwoordig zelf het deksel van de kist beschilderen, een schrijver opdracht geven een levensbeschrijving van de gestorvene te maken, of een lichtceremonie uitvoeren waarbij de nabestaanden het vuur aan elkaar doorgeven en dan iets zeggen over hun band met de gestorvene. Je kunt een beetje as in een rouwsieraad laten verwerken of, zoals op de begraafplaats in Nijmegen, zelf een rotsblokkenmuurtje om het graf heen metselen.

Bassie & Adriaan

Het idee achter deze nieuwe rituelen is volgens uitvaartondernemer Marry Brokking dat mensen de dood van iemand beter verwerken als ze de uitvaart bewust kunnen vormgeven op een manier die bij de gestorvene hoort. De rouwclown past volgens haar ook in die ontwikkeling, al is die voor velen nog net een stap te ver. Dat komt volgens Van Wijngaarden voor een deel omdat mensen zich bij een clown een Amerikaanse clown voorstellen – de Pipo de Clowns, de Bassies, de clowns van McDonald's: de clowns met de rode pruiken, felle kleuren en grote schoenen die met een verdraaide stem grappen en grollen maken. Van Wijngaardens clown is er meer een in de geest van Fellini. ,,Mijn clown kan bij wijze van spreken een prachtig Van Gils pak aan hebben, maar met één veel te korte pijp, of met twee verschillende sokken eronder. Het zit 'm in het bevreemdende detail.'' En er is natuurlijk de neus, al draagt hij die op begrafenissen meestal `halfstok': op de plek waar normaal gesproken de knoop van een stropdas zit. De gentle clown is geen domme clown met een act, maar een onbevangen clown die in zijn improvisatie zijn onbevooroordeelde blik op de werkelijkheid uitdraagt.

Met die onbevangen houding wil hij mensen op een begrafenis troost bieden. ,,Op een begrafenis van een jonge vrouw bijvoorbeeld, zag ik opeens haar broer steun zoeken bij een muur en helemaal in zichzelf wegzinken. Ik ging naar hem toe. Vroeg hem: `wil je koelte of warmte?'. Heel langzaam richtte hij zich weer op. Keek me bevreemdend aan. Ik beantwoordde die blik met grote, vragende ogen en het was net of-ie weer bij kwam. `Koelte', zei hij en ik wuifde hem met mijn hoed koelte toe, legde daarna een arm om zijn schouders en liet hem mensen uitzoeken bij wie hij troost wilde zoeken.''

Gentle clowning is een manier van contact maken zonder veel woorden. Ex-cliniclown Van Wijngaarden ontwikkelde de clowning-methode omdat hij als cliniclown het verdiepende contact miste. ,,Je kwam met zijn tweeën een ziekenhuiskamer binnenvallen, deed je act en verdween weer. Het leidde de kinderen af, maar je had ze niet gezien, niet echt. Ik wilde een clown die wel echt contact had. Ik improviseer nu. Maak milde, troostende grapjes die speciaal voor dat kind in me opkomen. Het is meer contact maken. Ik heb eens naast een jongetje gezeten. Gewoon gezeten en hem aangekeken met die open blik. Op een gegeven moment voelden we allebei tegelijk een enorme lach opborrelen, die ook weer wegstierf. Dat is gentle clowning.''

Durven lachen

Door zijn werk als cliniclown kwam hij met ernstig zieke kinderen in aanraking en dus ook met de dood. ,,Ik was geïnteresseerd in alles rond de dood en ben op een gegeven moment de opleiding voor uitvaartondernemer gaan doen. Niet afgemaakt, maar ik was wel geboeid door de nieuwe stroming in de uitvaartwereld, die zoektocht naar een warmere en meer persoonlijke benadering. Ik denk daar als clown aan te kunnen bijdragen.'' En dat denkt hij niet alleen. Op de opleiding voor Gentle Clowning krijgt Van Wijngaarden sinds kort verzoeken van clowns om tot rouwclown te worden opgeleid. Uitvaartonderneming Brokking en Bokslag nodigde hem onlangs uit op haar open dag omdat ze eveneens mogelijkheden ziet. Brokking: ,,Mensen schieten vaak in een krampachtige houding tijdens een uitvaart. Zo van: dit is een begrafenis en daar praat je op gedempte toon, kijk je serieus, gedraag je je ingetogen. Als er dan iets humoristisch verteld wordt, durven ze niet te lachen. Of als een kind voor zijn gestorven juf piano heeft gespeeld hebben ze de neiging te klappen maar doen het niet omdat het niet hoort. Terwijl dat soort gezamenlijke uitingen heel bevrijdend kunnen zijn. Een rouwclown kan mensen uit die kramp halen – alleen al door er te zijn.''

,,Ik zou die gêne bijvoorbeeld vormgeven'', legt Van Wijngaarden uit. ,,Aanstalten maken om te applaudisseren en dan gauw stoppen, bijvoorbeeld.'' Is hij niet bang dat mensen zich kapot ergeren? ,,Ik kom natuurlijk alleen als ik vooraf gevraagd ben door de overledene en als de familie het daarmee eens is. We hebben een aantal voorgesprekken waarin ik vooral duidelijk wil krijgen waarom iemand een clown op zijn uitvaart wil. Meestal is dat omdat de gestorvene iets had met clowns, met die vervreemdende blik van de clown of met de clown als symbool voor het leven. Er zullen best mensen zijn die ik afstoot. Maar mijn aanwezigheid is altijd klein. Ik ben er alleen voor wie mij wil zien.''