`De politiek verdwijnt van het Europese toneel'

Politieke strijd is de essentie van een levende democratie. Maar Europa wekt de indruk dat politiek `niet nodig' is, of beter `vermeden' kan worden.

De Europese Unie heeft wel de mond vol over democratie, maar op de keper beschouwt verwaarloost ze het ,,noodzakelijke onderhoud'' daaraan schromelijk. ,,De Europese Unie is bij uitstek de schepping van politieke wil, maar aan het Europese beleid komt nauwelijks politiek te pas. Geen politieke partijen die zich in het openbaar positioneren, geen publiek debat, niets. De politiek is van het Europese toneel verdwenen'', zegt socioloog Abram de Swaan in een toelichting op een rede over Europa die hij gisteren in Amsterdam hield.

De Swaan, sinds een jaar in een `vrije rol' als universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, verbaast zich over het ,,gedepolitiseerde karakter'' van de Europese Unie. Hoe kan het dat er over majeure thema's als de uitbreiding van de Europese Unie met landen in Midden- en Oost-Europa, of over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie nauwelijks politiek debat, laat staan politieke strijd is? ,,De essentie van democratie is politieke discussie, politieke strijd in de positieve zin van een geregelde krachtmeting. Maar die wezenlijke functie van democratie is men in Europa verleerd.''

Het `democratisch tekort' van Europa is vaker gehekeld. Daarbij gaat het altijd over ondoorzichtige besluitvorming, ontoereikende bevoegdheden van het Europees Parlement, of uitholling van nationale parlementaire stelsels als gevolg van Europese integratie. Aan deze manco's wordt ook gesleuteld in de lopende Europese Conventie over de toekomst van Europa. De Swaans analyse gaat dieper. Hij signaleert ook een `pedagogisch tekort': gebrek aan politieke strijdlust en politieke strijdvaardigheid in het belang van een vitale democratie.

Drie ontwikkelingen dragen er volgens De Swaan toe bij dat de politiek uit Europa verdwijnt. In de eerste plaats wekt de `Europese bureaucratie' de indruk dat het Europese beleid niet het resultaat is van politieke keuzes, maar logisch en noodzakelijk voortvloeit uit eerder aanvaarde beginselen en verdragen. ,,Neem het sociale beleid'', zegt De Swaan. ,,Lang is gedacht, ook door mijzelf, dat de toetreding tot de Europese Unie van landen met povere sociale stelsels, zoals Griekenland, Spanje en Portugal, zou leiden tot ondermijning van de betere sociale stelsels van de andere EU-landen. Menigeen zou afkomen op die betere stelsels, die daardoor onhoudbaar zouden worden en in een neerwaartse spiraal zouden belanden.''

Maar wat op goede gronden werd gevreesd is niet gebeurd. Integendeel, wie kijkt naar sociale bescherming, arbeidsomstandigheden, positie van vrouwen moet volgens De Swaan constateren dat de sociale stelsels over de hele linie zijn uitgebreid. ,,Geen sociale dumping dus, maar overwegend opwaartse convergentie. Die uitkomst is vooral te danken aan die vermaledijde Europese bureaucraten die, gesteund door activistische Europese rechters, de ambitie hebben de bestaande verdragsregels ten volle uit te buiten.''

Is in het sociale domein Europese politiek niet nodig, bij onderwerpen als abortus, drugs en alcohol is sprake van, al dan niet bewuste, vermijding (non-decision) van Europese politiek. ,,Op deze terreinen gebeurt een heleboel, juist ómdat er niets wordt besloten.'' In Ierland is abortus verboden, Finland en Zweden doen moeilijk over alcohol, Frankrijk over softdrugs. Maar wie dat wil, kan dankzij het vrije personenverkeer zonder al te veel problemen elders terecht. ,,Ook hier zie je de facto convergentie, waarbij tolerante regimes op den duur restrictieve regimes ondermijnen, zonder dat daarover in Europees verband beslissingen zijn genomen.''

De derde ontwikkeling die depolitisering in de hand werkt heeft betrekking op overbodige politiek. Dit speelt zich onder andere af bij de talen in Europa. ,,De Europese Unie heeft tot officiële politiek verheven dat de verscheidenheid aan talen moet worden aangemoedigd en bevorderd. Daar wordt geld ingestoken, er was een heus Jaar van de Taal, enzovoorts. Maar het vooral hypocrisie, allemaal lippendienst aan een klein circus van internationale linguïsten, want niemand trekt er zich iets van aan. De praktijk is overal simpel: hoe meer talen, deste meer Engels.''

Als Europese politiek `niet nodig' is, `bewust vermeden' wordt, danwel `overbodig' is, terwijl er desondanks werkbare oplossingen worden gevonden, wat maakt De Swaan zich dan druk over depolitisering in de Europese Unie? ,,Dat lijkt tegenstrijdig, maar is het niet. Want Europa stuit nu op problemen, die je níet aan Europese bureaucraten en Europese rechters kunt overlaten, die je níet in Europese verdragen kunt regelen, en die je evenmin kunt vermijden of negeren.''

Hij doelt onder andere op het groei- en stabiliteitspact, de uitbreiding van de Europese Unie en de Europese opstelling in het conflict in het Midden-Oosten en in de kwestie-Irak. ,,Daar komt Europa niet uit zonder politiek te bedrijven. Dat gebeurt ook, maar het speelt zich grotendeels af in de loopgraven van de regeringsleiders en het gaat ten koste van de democratische beginselen.''

Zonder openbare en faire strijd tussen partijen en hun voorgangers bloedt de democratie dood, zegt De Swaan. Het democratisch principe is eenvoudig: je mening wordt beter als je wordt uitgedaagd door andere meningen. ,,Het is toch te gek dat vrijwel niemand tegen de uitbreiding van de Europese Unie is, terwijl daar hele goede en volstrekt fatsoenlijke argumenten tegenin zijn te brengen. Het ontbreekt aan de notie dat democratie in essentie een vlammende krachtmeting van tegengestelde meningen vergt.''

    • Joop Meijnen