`De overheid moet zich bezighouden met het marktmeesterschap'

De VVD heeft het imago de ondernemerspartij bij uitstek te zijn. Pieter Korteweg, voorzitter van de programmacommissie, over de stand van de economie en de rol van de overheid: `Als ik ergens een rij zie staan, denk ik: te goedkoop.' Deel een van een serie over ondernemers en de politiek.

De huidige stand van de economie is helemaal zo erg niet. ,,Het gaat nu even slecht met de economie, zeker, we zijn op weg naar de bodem van een investeringscrisis. Dat komt wel vaker voor.'

Pieter Korteweg (61), oud-topambtenaar op Financiën, oud-Robeco-topman én penvoerder van het verkiezingsprogramma van de VVD is niet de man om snel in paniek te raken. Op zijn werkkamer thuis in Bosch en Duin, met uitzicht op de besneeuwde bosrijke tuin, becommentarieert hij de stand van het land.

Hij staat op, loopt naar zijn bureau en pakt een grafiek. ,,Kijk, je ziet het iedere acht of tien jaar en het is een gevolg van overinvesteringen. Die zijn we nu aan het uitzweten. Net als de belegger. We moeten dus niet zenuwachtig worden, maar we moeten ook niet niets doen.'

Binnenkort zijn er verkiezingen. Waarom moet een ondernemer op de VVD stemmen?

,,De VVD is niet alleen de beste partij voor ondernemers, maar voor iedereen. Wij hebben een bepaalde opvatting over de staat waarbij er voldoende ruimte moet zijn voor privé-initiatieven voor zowel burgers als bedrijven. Doe niet in Den Haag wat elders beter kan. Dát is liberaal. Als overheid moet je er voor zorgen dat mensen hun talenten kunnen inzetten met inachtneming van de belangen van anderen.

,,Men zegt wel eens dat de VVD geen blauwdruk heeft voor de maatschappij. Maar dat klopt niet. We hebben geen opvatting over het einddoel, dat is heel wat anders. Wij zeggen: iedereen moet zijn inzet en talent in hetzelfde open proces kwijt kunnen. Als je die processen afsluit, of de toegang ertoe moeilijker maakt, dan dupeer je mensen. Wat het proces uiteindelijk oplevert is de blauwdruk.

,,De PvdA heeft altijd hoge doelen: ze willen geen werkloosheid, dus moet de overheid met werkgelegenheidsprogramma's als de Melkertbanen komen. De VVD zegt: nee, laat het aan de arbeidsmarkt over, mits die goed is ingericht. De overheid is al overbelast genoeg.'

Wat moet Den Haag absoluut wél doen?

,,De overheid moet zich vanzelfsprekend bezighouden met zijn kerntaken: openbaar bestuur, politietaken, defensie, rechtshandhaving, weg- en waterstaat en bescherming van kwetsbare groepen. Daaronder versta ik mensen die werkloos zijn of gezondheidsproblemen hebben.

,,Het is al een major job om al deze taken goed uit te voeren. Kijk maar eens hoe het met die taken op dit moment is gesteld. Het openbaar bestuur is dichtgeslibd, er staan rijen voor de rechtbank, rijen op de weg en rijen voor de trein. Geen van de kerntaken wordt op dit moment op een geweldige manier uitgevoerd. En hoe komt dat? Doordat de overheid zich vertilt aan al die andere, niet publieke taken die ze op zich heeft genomen. Zorg, onderwijs, cultuur, milieuzorg. De overheid moet op deze vlakken slechts kwaliteitseisen stellen. En niet zowel het aanbod, de distributie als de financiering ter hand nemen. Op die terreinen moet ze als marktmeester optreden.'

Maar u verwacht van ondernemers dat ze zich automatisch aan de milieuwetgeving houden? Dat het onderwijs zich vanzelf gaat verbeteren?

,,De crux is dat iedereen zijn eigen belang bij het algemeen belang moet krijgen. De overheid als marktmeester moet bijvoorbeeld emissierechten uitgeven, of vis- of mestrechten. Bij emissierechten kan een bedrijf geld verdienen wanneer het minder vervuilt dan wat die rechten toestaan. Dat is productiviteitsstijging en dan wordt de vergunning vanzelf meer waard.

,,Nu functioneert het marktmeesterschap niet. Overal zie ik rijen. Als ik een rij zie bij een loket, dan denk ik maar één ding: te goedkoop. Voor een file geldt hetzelfde. Voor wachtlijsten in de zorg ook. Mensen kunnen drie, vier keer op vakantie omdat de prijzen voor zorg, onderwijs en verkeer de kosten niet dekken.

,,Wat betreft het onderwijs kan je alles aan scholen overlaten. Het enige wat de overheid moet doen is exameneisen en kwaliteitseisen aan leraren stellen. En scholen die failliet gaan, die dus kwalitatief niet goed genoeg waren, moeten dan ook geen financiële steun krijgen. Anders blijft er een slechte school in stand.'

Na de paarse kabinetten wint juist het idee aan kracht dat de privatiseringsgedachte in Nederland te ver is doorgevoerd.

,,Vertel mij dan eens wat er in Nederland is geprivatiseerd? De problemen die je nu ziet zijn allemaal ontstaan toen de overheid de zaak runde. Het onderwijs, de zorg, het vervoer. De Nederlandse Spoorwegen zijn alleen verzelfstandigd en gesplitst, niet geprivatiseerd. Het probleem is dat dit halfslachtig is gebeurd. Zo is er nu weer gedoe over de prijs van het treinkaartje, maar als marktmeester moet je je nooit met de tarieven willen bemoeien. Anders krijg je Californische toestanden: de energiemarkt vrijgeven, maar de sector verbieden om de prijzen te verhogen als de olieprijs omhoog gaat.'

Maar als overheid moet je toch garanderen dat bijvoorbeeld iedereen recht heeft op gezondheidszorg?

,,Absoluut, de overheid moet een basispakket vaststellen waar iedereen recht op heeft. Wie dat zelf niet kan betalen, moet worden gefinancierd. Nu heeft iedereen zogenaamd recht op zorg, maar als je achter in de rij staat ben je slecht af. En kan ik dan meer zorg krijgen omdat ik meer geld heb? Ja, maar dat geldt ook voor auto's en vakanties. En boven het standaardpakket kan je je bijverzekeren.'

U zegt dat de huidige economische dip niets is om je zorgen over te maken. Elke acht tot tien jaar is er zo'n investeringscrisis, zegt u. Waarom wordt er dan toch zo hard bezuinigd, vooral door de VVD?

,,Dat is een gevolg van het beleid van de afgelopen jaren en van het korte-termijndenken in politiek Den Haag. Eigenlijk is het heel simpel. Kern van het verhaal is dat je, in tegenstelling tot wat er nu in de verkiezingscampagnes gebeurt, op de lange termijn moet denken, structureel. Economische schommelingen heb je, zeker in een open economie als de Nederlandse, altijd. Zorg er dus voor dat je intern zo stabiel mogelijk bent.

,,Het belangrijkste daarbij is dat overheid, burgers en bedrijven structureel niet meer uitgeven dan ze binnenkrijgen. Dat zijn de normen en waarden van de economie. Iedereen roept nu om loonmatiging. Als je geen golven in de werkloosheid wil, moet je de hoogte van de loonkosten af laten hangen van de mate waarin de productiviteit stijgt. Je moet de stijging in de pas laten lopen met wat een economie structureel aan productiviteitsgroei kan opbrengen. Als je die koppeling maakt, heb je ieder jaar gegarandeerd een loonstijging, los van de conjuncturele schommelingen.

,,Het probleem is dat ondernemers en werknemers die eerstverantwoordelijk zijn voor een goede werking van de arbeidsmarkt zich niet aan deze normen houden. De overheid moet dan weer met de bezemwagen klaar staan om de nieuwe werklozen op te vegen. De laatste jaren zijn de loonkosten harder gestegen dan de productiviteit van de economie. De rekening daarvoor komt direct op het bordje van de overheid terecht. Die moet vervolgens lasten gaan verlichten en arbeid subsidiëren, bijvoorbeeld met Melkertbanen. Dat werkt niet.

,,Wat de overheid wél moet doen is haar eigen begroting normeren. Wat dat betreft is de oude Zalmnorm een goed instrument, die gaat uit van structurele groei en daar hoeft nooit bezuinigd te worden bij tegenvallers. Voorwaarde is dat er dan niet meer wordt uitgegeven als het meevalt. Zonder reserves kan je niet interen en ga je stelen van de toekomst. De overheid moet naast de Zalm-norm ook nog een doelstelling formuleren om de staatsschuld af te lossen. Die staatsschuld is gewoon toekomstige belasting.

,,Met die tweede doelstelling moet je een keer beginnen. Je stelt dus vast dat je ieder jaar een overschot op de begroting inboekt, van bijvoorbeeld 1 tot 1,5 procent, je bepaalt de structurele groei van de economie en je houdt je aan je eigen budgettaire normen.'

En dan? De rest gaat vanzelf?

,,Ja, vervolgens hoef je niks meer te doen. Je laat de automatische stabilisatoren hun werk doen. Heb je tegenvallers, het zij zo, laat maar in het tekort lopen. Heb je meevallers? Zelfde verhaal, als je er maar vanaf blijft. Het probleem van de afgelopen jaren was dat niemand zich daaraan heeft gehouden. Geen politicus is in staat gebleken bij de grote overschotten van de afgelopen jaren zijn handen thuis te houden. Kijk naar de PvdA, die wil als het goed gaat extra geld uitgaven, zoals Melkert steeds bepleitte. Omdat het goed ging. En nu het slecht gaat willen ze weer meer geld uitgeven, zoals Bos nu zegt. Omdat het slecht gaat.'

En u denkt dat de politici vanaf nu wel hun handen thuis zullen houden?

,,Het is een kwestie van politieke overtuiging om echt structureel te gaan begroten. Tijdens Lubbers-1 is er een begin gemaakt met het op orde brengen van de staatskas. Het heeft vervolgens vijftien jaar geduurd voordat we weer een overschot op de begroting hadden. De tijd van de overschotten was het moment geweest om te zeggen: en nu gaan we het anders doen. Dan doet het geen pijn.

,,Maar in het kabinet Kok heeft Zalm onder grote druk in zijn laatste jaar nog acht miljard euro aan extra uitgaven en lastenverlichting moeten vrijspelen. Die lastenverlichting had linea recta naar de staatsschuld moeten gaan. Dan was het probleem nu een stuk kleiner geweest en hadden we niet hoeven bezuinigen. De politiek kan zich blijkbaar niet onttrekken aan het korte-termijn denken. De maximale tijdshorizon van politici bedraagt twee, drie jaar en dat is te kort om de economie structureel te verbeteren.'

Hoe wil de VVD de economische structuur dan versterken?

,,Laten we eerst vaststellen dat de huidige structurele groei in Nederland aan de lage kant is. We zitten op 2,25 procent groei per jaar, en als je dat vergelijkt met de VS die op ruim 3,5 procent zitten, kan daar nog best wat bij. Dat betekent dat de lasten verlaagd moeten worden, dat we een sterkere kenniseconomie moeten krijgen. Daar moet je in investeren, nog even los van de vraag of de overheid of het bedrijfsleven daar leidend in moet zijn. Eigenlijk zijn we in Nederland natuurlijk al een kenniseconomie, we lopen niet achter, hooguit op scholen.

,,En we moeten iets doen aan de overdaad aan regels. Nu dreigen we te bezwijken onder een overvloed aan regels. U leeft onder meer regels dan uw ouders en uw kinderen zullen onder meer regels zuchten dan u. Waarom gaan mensen bungee-jumpen? Mensen zijn altijd op zoek naar thrills.'

Maar wij hebben het ook veel rijker dan onze ouders en grootouders. Wellicht is er een verband.

,,Nee, dat heeft met de arbeidsproductiviteit te maken. En hoe hoger de administratieve lasten, hoe uitbundiger het aantal regels, hoe meer de arbeidsproductiviteit wordt bepaald.

,,Natuurlijk is per regel duidelijk wat er mee wordt beoogd, maar allemaal bijelkaar opgeteld ontstaan er onbedoelde effecten. Soms zijn ze tegenstrijdig, waardoor bijna iedereen in overtreding is. Daar hebben we dan weer het gedogen op gevonden. Er moet een regeringscommissie komen die alles, elke regel, elke wet gaat nalopen op overbodigheid. tegenstrijdigheid en overlapping. Doel is om in de komende vier jaar een kwart van de regels af te schaffen. En in de toekomst mag er alleen een nieuwe regel komen, als er een oude verdwijnt. Dat zou echt nieuwe vrijheid scheppen.'

Maar het merendeel van de regels waar wij ons aan moeten houden wordt gedicteerd door Brussel. Die schaf je niet zomaar af.

,,Mee eens. Daarom is het ook noodzakelijk dat we in Brussel onze invloed vergroten. Wat er de laatste jaren met ons fiscale vestigingsklimaat gebeurd is onder druk van Europa! We zijn een klein land in de periferie van de Unie. We moeten dus zo flexibel mogelijk blijven, ons snel kunnen aanpassen. Nederland redeneert nu te veel vanuit een institutioneel belang. Dat is logisch. Maar je moet, net als de grote landen, altijd je eigen belang overeind houden. Als je dat zelf niet doet, doet niemand het. Luxemburg is er 25 jaar lang in geslaagd het opheffen van het bankgeheim te voorkomen. En is het daar slechter van geworden?'

    • Egbert Kalse
    • Erik van der Walle