De klagende leerlingen krijgen hun zin

Minister Van der Hoeven wil de gehate Tweede Fase in het voortgezet onderwijs verlichten. Maar deze onderwijsvernieuwing was ooit juist bedoeld om de lessen te verzwaren.

Na jaren van politieke ruzies, tussentijdse aanpassingen en tomatengooiende scholieren lijkt het einde van de Studiehuis-soap in zicht. Demissionair minister Van der Hoeven (Onderwijs, CDA) wil het bovenbouwprogramma lichter maken. De studiedruk, schreef de minister deze week, is nu veel te hoog. De vakkenpakketten moeten weer ,,herkenbaar, samenhangend en voor leerlingen en vervolgopleidingen zinvol'' worden. Aan de ,,versnippering en overladenheid'' komt een einde als het aan Van der Hoeven ligt.

Leerlingen mogen op zijn vroegst in 2005 meer examenvakken zelf kiezen. Het aantal vakken dat zij per profiel moeten volgen gaat dan van vier naar drie. De vele `deelvakken', zoals leesvaardigheid Frans, verdwijnen. In de profielen Cultuur en maatschappij (havo) en Natuur en gezondheid (vwo) zijn wiskunde en natuurkunde niet langer verplicht. En scholieren mogen onvoldoendes op sommige vakken weer compenseren met hoge cijfers.

Hoewel drastisch uitgekleed, blijven de vier profielen bestaan. Maar van de oorspronkelijke, fel bekritiseerde Tweede Fase blijft steeds minder over. In zekere zin is de onderwijsvernieuwing aan zijn eigen succes ten onder gegaan.

In het midden van de jaren negentig vonden politici én scholen nog dat jongeren op het havo en vwo te gemakkelijk naar het hoger onderwijs gingen. De werkloosheid onder afgestudeerden was hoog en er was een groot tekort aan technisch personeel. Het lesprogramma op de middelbare school moest inhoudelijk zwaarder worden, vond toenmalig minister Ritzen (PvdA). Hij hoopte dat minder leerlingen voor het havo en vwo zouden kiezen, waardoor de instroom in het mbo weer groter zou worden.

Het aantal eindexamenvakken ging omhoog van zes in het havo en zeven in het vwo naar respectievelijk dertien en veertien. Leerlingen konden nog maar keizen uit vier `profielen', zoals Cultuur en maatschappij of Natuur en techniek. Ook kwam er een einde aan de pretpakketten, waarmee leerlingen te eenvoudig hun examen konden halen. Voortaan moesten alfa's óók vakken als natuurkunde en wiskunde volgen en kwamen ze niet weg met alleen vreemde talen en aardrijkskunde of biologie. Daarbij moesten leraren op een andere manier lesgeven. Niet langer voor de klas, maar begeleiden en meer gebruik maken van computers. Dit heet het Studiehuis.

En waar bewust voor was gekozen, gebeurde ook. Leerlingen kregen veel meer moeite met de lesstof en klaagden over de vele praktische opdrachten. Ondertussen kwam het Studiehuis niet uit de verf. Leraren bleken zich geen raad te weten met hun nieuwe rol en gaven, volgens de Onderwijsinspectie, `armoedig' les. In december 1999 liep een scholierendemonstratie op het Binnenhof in Den Haag volledig uit de hand. Een geschrokken staatssecretaris Adelmund voerde, tot woede van scholen en de Tweede Kamer, zonder overleg verlichtingen door. Zo werden de praktische opdrachten minder zwaar.

Vorig jaar kwam Adelmund met extra maatregelen, die in 2005 worden ingevoerd. Frans en Duits zijn bijvoorbeeld niet langer allebei verplicht op het havo. Vwo'ers moeten nog één van deze vakken kiezen. De Tweede Kamer vreesde dat er steeds minder studenten in het hoger onderwijs zouden instromen, want van een overschot aan hoger opgeleiden was allang geen sprake meer. De definitieve aanpassingen liet Adelmund over aan minister Van der Hoeven, die donderdag met haar voorstellen kwam.

De aanpassingen gaan vooral ten koste van de exacte vakken, meestal de struikelblokken voor scholieren. Niet alleen zijn algemene natuurwetenschappen, wis- en natuurkunde straks niet meer voor iedereen verplicht, de meeste exacte vakken leveren ook veel studie-uren in. Vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven en het hoger onderwijs hebben hier al kritisch op gereageerd.

De verenigde universiteiten (VSNU) hebben samen met werkgeversorganisaties VNO/NCW en MBK Nederland al een brief op poten doen uitgaan, waarin wordt geprotesteerd tegen het schrappen in de exacte vakken. ,,Dit zal de zo broodnodige instroom in technische opleidingen en vakken verder verslechteren'', schrijven zij.

De onderwijsorganisaties, die aan het advies hebben meegewerkt, vinden die angst veel te voorbarig. Scholieren die willen, krijgen meer vrijheid om extra bètavakken te kiezen, zeggen zij. Op die manier kunnen echte bèta's hun interesse verdiepen.

Net als de werkgevers en universiteiten is het Nederlands Platform voor Natuurkunde boos over de `verkwanseling' van het bètaonderwijs door Van der Hoeven. Voorzitter H. van den Akker zegt dat ,,de positie van de bètavakken nog verder wordt teruggebracht''. ,,Dit gaat ten koste van een degelijke voorbereiding op vervolgstudies'', aldus Van den Akker. Dat natuurkunde in het profiel Natuur en gezondheid verdwijnt, noemt de Delftse hoogleraar ,,rampzalig'', zeker voor wie geneeskunde, biologie of tandheelkunde wil studeren.

Deze protesten zullen waarschijnlijk weinig uitrichten. In de politiek is vrijwel geen partij meer enthousiast over de oorspronkelijke Tweede Fase en dus krijgt minister Van der Hoeven vooral bijval van de andere partijen om het programma aan te passen. Het oude ideaal van minister Ritzen om de instroom in het hoger en beroepsonderwijs al op de middelbare school te sturen, botst kennelijk met de huidige mode van meer keuzevrijheid voor scholen en leerlingen.