Australisch beleid dwingt asielzoekers tot lethargie

Door Nederlandse politieke partijen, met name VVD en LPF, wordt tijdens de verkiezingscampagne regelmatig verwezen naar de asiel- en immigratieprocedures van Australië, Canada en Denemarken. Deze landen zouden strenger zijn voor asielzoekers, eisen stellen aan economische vluchtelingen en bij gezinshereniging, en zo de instroom van nieuwkomers weten beperken. Hoe komen immigranten en asielzoekers deze landen binnen?

Toen de Nederlandse psychiater Maarten Dormaar (63) vorig jaar zomer afreisde naar het eilandje Nauru in de westelijke Stille Oceaan, dacht hij zijn kennis en ervaring goed te kunnen gebruiken voor hulpverlening aan honderden Afghaanse en Iraakse bootvluchtelingen die daar verblijven. Maar vier maanden later, na afloop van zijn contract bij de International Organization for Migration (IOM), keerde hij verbitterd terug. ,,Het is zoals mijn Noorse voorgangster daar al opmerkte: je gaat er met de beste bedoelingen naar toe om vluchtelingen te helpen, maar je komt er al gauw achter dat je onderdeel wordt van een systeem dat de mensen alleen maar zieker maakt.'

Het `systeem' waarover Dormaar zo verbitterd is geraakt, betreft het Australische beleid om asielzoekers op te sluiten in detentiekampen, in afwachting van een definitief besluit over hun vluchtelingenstatus. Dergelijke hermetisch gesloten kampen bevinden zich ver van de bewoonde wereld, in woestijnachtige gebieden in het westen en zuiden van het Australische vasteland, maar sinds ruim een jaar ook op Nauru en op Manus Island dat behoort tot Papua New Guinea.

Met de regeringen van Nauru en Papua New Guinea sloot Canberra eind 2001 financiële overeenkomsten voor de opvang. In februari vorig jaar zaten er ongeveer 1.500 vluchtelingen, nu nog zo'n 400. Tot de zogeheten `Pacific Solution' werd besloten na het incident met de Tampa, een Noorse vrachtvaarder die eind augustus 2001 voor de Australische kust ruim 400 Afghaanse vluchtelingen redde van een zinkende Indonesische vissersboot. Ondanks noodsignalen van de Noorse kapitein en in weerwil van grote internationale druk weigerde Australië hen toe te laten op eigen bodem. Vluchtelingen zijn alleen welkom als ze van te voren als zodanig zijn uitgenodigd. Bootvluchtelingen die op eigen houtje de oversteek wagen, komen sinds de `Tampa' Australië helemaal niet meer in en worden linea recta teruggestuurd of opgesloten in detentiekampen buiten Australië.

Als psychiater, verbonden aan het Antonius Ziekenhuis in Sneek, heeft Dormaar jarenlange ervaring opgedaan met de opvang van asielzoekers in Nederland. Het cruciale verschil met de Australische aanpak is het totale isolement van de overwegend Afghaanse en Iraakse vluchtelingen op Nauru en elders, zegt hij. ,,Ook in Nederland kampen asielzoekers met aanpassingsstoornissen, en die worden groter naarmate men langer in de opvang verblijft en in onzekerheid verkeert over de vluchtelingenstatus. Maar op Nauru, waar vluchtelingen worden behandeld als gevangenen, zijn de geestelijke gezondheidsproblemen veel groter en verergeren ze sneller naarmate men langer opgesloten zit. Twintig tot dertig procent van de volwassen mannen heeft acute klachten, vooral depressiviteit en angst. Mensen klagen over slaapproblemen, ze maken zich zorgen over hun toekomst en het lot van hun familie in Afghanistan, ze worden lusteloos en ze vervallen in lethargie. Dat is ook geen wonder, want ze hebben nauwelijks mogelijkheden om zinvol bezig te zijn. Ze mogen zelfs niet hun eigen eten koken, ze verblijven onder tropische temperaturen dicht op elkaar in containerachtige barakken met golfplaten daken en ze mogen het kamp niet af. Ze worden gedwongen tot nietsdoen.'

Nauru, 11.000 inwoners op een oppervlakte iets kleiner dan Schiermonnikoog, is ecologisch verwoest door de Australische fosfaatwinning in het verleden. Kale koraalrotsen sieren het desolate landschap. Economische bedrijvigheid van betekenis is er niet en de overheid is vrijwel failliet. ,,Het cynische is dat de medische voorzieningen voor de asielzoekers er veel beter zijn dan voor de lokale bevolking. Het lokale ziekenhuis beschikt niet over voldoende geneesmiddelen, laat staan moderne apparatuur. De medische staf in de vluchtelingenkampen is wel goed uitgerust, maar kan niets doen aan de grondoorzaak van de ziekteproblemen: de gedwongen detentie.'

De detentiekampen voor asielzoekers op het Australische vasteland worden beheerd door een particulier gevangenisbedrijf. Op Nauru en op Manus Island is het management in handen van de IOM, een in Genève gevestigde intergouvernementele organisatie waarbij meer dan negentig lidstaten zijn aangesloten. De IOM houdt zich sinds 1951 bezig met migratievraagstukken en is betrokken bij de opvang en begeleiding van migranten in de hele wereld. Daarom ook besloot Dormaar zich door de IOM te laten uitzenden. Maar nu heeft hij gemengde gevoelens, om het zacht uit te drukken. ,,De IOM heeft zich laten inhuren door de Australische regering voor de uitvoering van zijn harde asielbeleid. Nu ik de omstandigheden op Nauru heb gezien, ben ik tot de conclusie gekomen dat de IOM medeplichtig is geworden aan de instandhouding van een ziekmakend systeem. De IOM moet nog maar eens goed nadenken over zijn rol. Nederland zou als lidstaat van de organisatie aan de bel moeten trekken.'

Australische medici, mensenrechtenorganisaties en juristen hebben de afgelopen tijd al vele malen geprotesteerd tegen de Australische aanpak. Maar de regering is daarvoor niet erg gevoelig. In de nabije toekomst wil ze ook uitgeprocedeerde asielzoeker uit Australië zelf, die geen verblijfsvergunning hebben gekregen en toch weigeren om `vrijwillig' terug te keren, naar Nauru en Manus Island overbrengen.

De eilanden zijn niet toegankelijk voor mensenrechtenactivisten, journalisten en andere pottenkijkers. Ook Dormaar, die zijn verblijf op Nauru beschrijft als een bezoek aan het `Heart of Darkness', kreeg van zijn IOM-superieuren te verstaan dat hij beter geen foto- en filmmateriaal over de omstandigheden in de kampen naar buiten kon brengen. Na terugkomst uitte hij zijn kritiek bij de IOM in Genève. Daar werd bereidwillig naar hem geluisterd, zegt hij. Maar een kritisch artikel over zijn bevindingen op Nauru in de Nieuwsbrief van de IOM werd geweigerd.

Gerectificeerd

Asielbeleid

In de grafiek Streng beleid schrikt af bij artikelen over `Gidslanden' van het Nederlands asielbeleid (11 januari, pagina 5) zijn de cijfers van het aantal asielaanvragen in de jaren 1999-2001 voor Canada en Denemarken verwisseld. Voor Canada is het aantal aanvragen in 2001 dus gegroeid naar ruim 40.000, voor Denemarken bleef het vrijwel constant rond 12.000.

    • Wim Brummelman