`Stalins Disneyland' steeds instabieler

Turkmenistan slaat kwaad om zich heen. Deze week kregen de VS verwijten. Het is het gespartel van een bewind in moeilijkheden.

Turkmenistan, de door de megalomane Saparmurat Niyazov – alias Türkmenbasi, Vader van alle Turkmenen – geregeerde gasrepubliek in Centraal-Azië, heeft ruzie met iedereen. Eerder moesten Rusland en buurland Oezbekistan het ontgelden. Woensdag vielen de Turkmeense media uit naar Washington, dat het zich had veroorloofd stil te staan bij de folteringen in Turkmeense gevangenissen.

De uitval valt onder de nasleep van de aanslag op Niyazov op 25 november, die mislukte en misschien wel helemaal niet heeft plaatsgevonden. Als hij wèl plaatsvond, was hij buitengewoon knullig uitgevoerd. De reactie van Niyazovs bewind was niet knullig: honderden mensen werden gearresteerd – vermeende daders en hun hele familie, maar ook een aantal Turken, Tsjetsjenen, een Armeniër en een Amerikaan van Moldavische afkomst.

Niyazovs bewind wist al direct te melden wie er achter de aanslag zaten: voormalige medewerkers van de president die in de loop van de tijd met hem hadden gebroken en als ballingen in het buitenland wonen – het bewind laat geen greintje oppositie toe. De aanslag was in Rusland gepland en met medewerking van de Russische autoriteiten uitgevoerd. Het bewind produceerde een zakenman die op de tv huilend `bekende': ,,Ik ben schuldig, schiet me dood!''

Op 30 december werd een andere dader getoond: Boris Sihmuradov, als minister van Buitenlandse Zaken en vice-premier ooit verantwoordelijk voor leger en politie, lang een medewerker van Niyazov tot hij met hem brak en naar Moskou vluchtte. Hij had zich, meldde het Turkmeense bewind, tijdens de aanslag in Turkmenistan bevonden om zich na de mislukking in de Oezbeekse ambassade te verbergen; de ambassadeur van Oezbekistan werd onmiddellijk het land uitgegooid.

Ook Sihmuradov bekende schuld, op die 30ste december, op de Turkmeense beeldbuis, ongeschoren, met opgezwollen gezicht, langzaam pratend en slecht articulerend. Hij gaf alles toe: het samenzweren tegen Niyazov, het werven van geld, het werven van huurlingen, het vals voorlichten van de Russische media, de aanslag zelf. Een berouwvol man: ,,Ik vraag al de leden van onze criminele groep die nog opereren daarmee op te houden. Ik wil hun vertellen dat het lot van de natie en haar toekomst zijn verbonden met de naam van Saparmurat Türkmenbasi, de gift van boven aan de Turkmeense natie.'' Hij werd per ommegaande tot levenslang veroordeeld.

Het was de `bekentenis' van een duidelijk mishandelde ex-leider die Washington in beweging bracht. Philip T. Reeker, woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken, liet op 31 december weten dat de VS ,,diep bezorgd'' zijn over het gedrag van de Turkmeense overheid en over ,,geloofwaardige berichten over foltering'' in gevangenissen.

Woensdag kwam de reactie. Alle Turkmeense kranten publiceerden een open brief die aldus begon: ,,Er is waarschijnlijk geen land en geen natie ter wereld die niet afweet van de grote hervormingen die in het onafhankelijke en permanent neutrale Turkmenistan worden uitgevoerd onder leiding van president Saparmurat Türkmenbasi de Grote die door de hele natie wordt bemind. State Department woordvoerder Philip T. Reeker, tot u wenden we ons!'' Reekers ,,absoluut bevooroordeelde'' uitlatingen waren onwaar en ,,absoluut waardeloos'', reden voor ,,woede en verontwaardiging'' bij de hele Turkmeense natie. ,,Reeker! We hopen dat u ons niet onbeleefd vindt'', zo gaat de brief verder, om Reekers tekst vervolgens af te doen als ,,steek in de rug'' en ,,onvriendelijke aanval''. De Amerikaanse ambassadeur in Asgabat, aldus de brief, had drie keer telefonisch met Sihmuradov gesproken nadat deze ,,door de hele wereld'' tot ,,internationaal terrorist'' was uitgeroepen. Ze had ook sympathie geuit voor de Oezbeekse ambassadeur die ,,de verrader van het vaderland'' had verborgen. Hoe de Turkmeense media de inhoud van telefoongesprekken van de Amerikaanse ambassadeur kennen, bleef in de open brief onvermeld.

Volgens Russische analisten is de nasleep van een aanslag die wellicht nooit is gepleegd het gespartel van een regime in moeilijkheden. Zij wijzen op de groeiende instabiliteit van het bewind van wat Der Spiegel ooit `Stalins Disneyland' noemde. Een aantal clans is overgelopen naar de oppositie, ambtenaren zijn niet langer zeker van baan en toekomst en de veiligheidsdiensten zijn verzwakt door willekeurige ontslagen. Waarbij komt dat Turkmenistan internationaal geheel geïsoleerd is.