`Ik ben vooral een liegfabriek'

Zuid-Afrika moet zichzelf opnieuw uitvinden, zegt Etienne van Heerden. Als een `gespanne terugkyker' tuurt hij in het nabije en verre verleden. Toch zet ook in zijn recentste roman de liefde de toon, ,,de liefde voor mensen én voor het landschap.'

De Zuid-Afrikaanse romanschrijver Etienne van Heerden (1954) opent de deur naar het `Hiernamaals'. Zo heeft hij met gevoel voor ironie na een ingrijpende bypass-operatie het roze geverfde huisje aan de rand van zijn tuin genoemd waar hij zich terugtrekt om te schrijven. Binnen is het ascetisch leeg: een aanrecht met fluitketel, een wc, een tafel, stoel en bed. De enige opsmuk is een ingelijst portret: een zelfverzekerde en tegelijkertijd beminnelijke man met baard en rode sjaal. Hij zit met de schedel van een Zuid-Afrikaanse antilope op schoot. Het is Van Heerden ten voeten uit: vriendelijk maar afhoudend, alsof hij bescherming zoekt achter een schedel met buitenissige horens.

Enige tijd hiervoor is zijn roman Het zwijgen van Mario Salviati, waarin een mooi en goed gedocumenteerd tijdsbeeld van een eeuw Zuid-Afrikaanse geschiedenis wordt gegeven, in zijn geboorteland verschenen. Het boek werd bekroond met de M-Net prijs voor de beste roman in het Afrikaans én met de W.A. Hofmeyerprijs voor het beste literaire werk van 2000. Van een gesprek komt het niet in Van Heerdens achtertuin te Stellenbosch. Het is laat en mijn bezoek komt niet echt gelegen. ,,Mail me je vragen', roept de schrijver monter; ,,en ik zal mijn diepste geheimen met je delen.'

Driekwart jaar later en na een korte correspondentie is het dan zover. Van Heerden is voor enkele dagen in Nederland. Van zijn roman is net een Nederlandse vertaling uitgekomen en hij wil er graag over praten, maar hij ontkracht meteen het idee dat hij zich vooral met het verleden zou bezighouden. Hij wil het bestaande beeld rondom zijn schrijverschap nuanceren: hij is méér dan de schrijver van historische romans die met magisch-realistische elementen werkt.

Engagement

,,De schrijver heeft maar één taak en dat is goede boeken te schrijven.' Dat hij weinig expliciet is in zijn commentaar op de Zuid-Afrikaanse samenleving, betekent volgens Van Heerden nog niet dat het hem aan maatschappelijke visie of engagement ontbreekt. ,,Niet voor niets is Het zwijgen van Mario Salviati in Zuid-Afrika gelezen als commentaar op de huidige samenleving. Het gaat er toch vooral om hoe je een verhaal aanpakt. Elke roman is op ontelbare manieren te schrijven. Ik ga natuurlijk niet zitten om vervolgens te bedenken of ik een verhaal over het hedendaagse Zuid-Afrika wil schrijven of over het verleden. Bovendien heeft Zuid-Afrika een neurotische blik op het verleden. Een land dat zo'n grote ommekeer heeft meegemaakt, moet zichzelf opnieuw uitvinden. Een schrijver neemt daarbij een bepaalde positie in. Bij mijn tijdgenoten is dat de rol van `gespanne terugkyker'. Je moet het zien als een soort gevangenschap.'

Dit geldt ogenschijnlijk voor de meeste personages in zijn werk: het heden krijgt voor hen pas een context doordat zij zich het verleden opnieuw eigen weten te maken. Dat kan het recente verleden zijn, zoals in bijvoorbeeld De Stoetmeester en Casspirs en Campari's. Beide romans spelen zich af in de periode rondom de omwenteling in 1990. Maar vaker grijpen zijn romans verder terug in de tijd. Zo speelt zijn gedeeltelijk autobiografische roman Kikuyu zich af in de jaren zestig: het is het verhaal van een schrijver die terugblikt op de zonnige zomers op de vakantieboerderij van zijn ouders. Ook in Het zwijgen van Mario Salviati is de aanleiding persoonlijk: ,,Op onze familieboerderij heeft lange tijd een Italiaanse krijgsgevangene gewerkt', vertelt Van Heerden. ,,Hij had een prachtige leren riem voor mijn vader gemaakt en nadat ik die geërfd had, is het altijd mijn bedoeling geweest er een keer over te schrijven. Een roman ontstaat eerder uit een toevallige aanleiding dan uit een ideologie. Maar ik heb ook willen beschrijven dat Zuid-Afrika een land is van `inkomers', immigranten. De roman wil iets zeggen over de verstrengeling van verschillende culturen, zoals die van de Italiaanse gemeenschap in Zuid-Afrika. Hybriditeit fascineert me.'

De geschiedenis van Het zwijgen van Mario Salviati die het dorp in zijn ban houdt, begint bij een veldkornet die met een kar vol Krugerponden en afgehakte kinderhandjes onderweg is naar de Britse koningin om haar de gruwelen van de oorlog te tonen. Na vele omwegen en demotiverende gebeurtenissen ziet de kornet de onhaalbaarheid van zijn missie in. De handjes worden alsnog begraven, de wagen met het goud wordt verstopt. Het geheim van de verborgen plek wordt pas na een eeuw opgerakeld wanneer Ingi Friedländer, de jonge conservatrice van de Nationale Collectie in Kaapstad, de geschiedenis van het dorp probeert te doorgronden.

Van Heerden grijpt in deze roman terug op vertrouwde thema's: verloren liefdes, gecompliceerde familiegeschiedenissen, de schoonheid en de genadeloosheid van het landschap. Net als in zijn bekendste roman De betoverde berg vormen ook nu rijke gezinnen, een gekleurde bastaard, de geslotenheid van een kleine dorpsgemeenschap en het belang van water en goud de bouwstenen van het verhaal. Een andere constante in Van Heerdens werk is het optreden van onverklaarbare verschijnselen. `Magisch realisme' is een geliefde typering van critici, maar de auteur is voorzichtig met die term. Hij legt uit dat hij een specifiek doel heeft met die magische elementen. Ze moeten worden gezien als verschijningsvormen van de ongrijpbaarheid van de werkelijkheid. Zowel het verleden als het heden zijn niet eenduidig te interpreteren, betoogt Van Heerden. ,,Vooral Amerikaanse en Europese lezers houden van de term `magisch realisme', omdat ze graag aannemen dat sommige dingen realistischer zijn dan andere. Wat ze moeten beseffen is dat in Afrika alles realistisch is, ook wat sommige mensen magisch zouden noemen. Magisch-realisme is een manier om verhalen of mythes te vertellen die iets over de werkelijkheid zeggen, of een methode om een eenduidige visie aan de kaak te stellen. Het biedt ruimte voor een herschrijving van het verleden en het heden. En je kan dus niet zeggen dat iemand die magisch-realistisch werkt, geen politieke dimensie heeft.'

Het verwijt dat hij als schrijver te weinig maatschappelijk besef zou tonen, steekt hem en hij legt dan ook graag uit hoe zijn werk in de context van de actualiteit te interpreteren zou zijn. Juist uit zijn verhalen over een vergeten verleden blijkt zijn engagement.

Censuur

Het goud in Het zwijgen van Mario Salviati is een metafoor voor de beschouwing van het verleden. Een belangrijk deel van het verhaal draait om de zoektocht naar een ontbrekende kaart, waarmee de vindplaats van het goud te achterhalen zou zijn. Om deze tocht te kunnen afronden, blijkt een confrontatie met het verleden noodzakelijk. ,,Dat is een boodschap over een politieke kwestie: hoe hanteren we ons verleden. Een roman hoeft niet over townships, bommen in Soweto en aids te gaan, om actueel te zijn.'

Een van Van Heerdens voornaamste ondernemingen is de vormgeving van wat hij een `onvoorspelbaar verleden' noemt. ,,Geschiedenis bestaat niet uit vaststaande feiten, maar verandert wanneer je er naar kijkt. Zo'n houding ten opzichte van het verleden heeft alles te maken met het land waarin ik leef, waar generaties schrijvers te maken hebben gehad met censuur. Ik heb altijd geprobeerd een alternatieve documenteerder te zijn. Zo heb ik, evenals andere jonge schrijvers in die tijd, over de oorlog in Angola geschreven terwijl de regering ontkende dat daar iets aan de hand was. We hebben door te schrijven geprobeerd de witte plekken in de geschiedenisboeken op te vullen. Hierin ligt de basis van mijn schrijverschap: de alternatieve kijk op het verleden, de apocriefe blik.'

Maar Van Heerden wil het liefst niet op een term gevangen worden. Net zo lief beschouwt hij zich als een `misdaadschrijver' of `liefdesschrijver': ,,Ik ben `fabulator' en liefdesschrijver ineen', zegt hij ironisch. ,,In Het zwijgen van Mario Salviati worden vele liefdesgeschiedenissen verteld. Net als in eigenlijk al mijn romans, schrijf ik vooral over de liefde. Niet alleen de liefde tussen mensen, ook die voor het landschap.' Maar ook deze constatering relativeert hij meteen: ,,Eigenlijk ben ik vooral een mythologieschrijver, een liegfabriek.'

Etienne van Heerden: Het zwijgen van Mario Salviati. Uit het Afrikaans vertaald door Robert Dorsman. Meulenhoff, 416 blz. €29,90.