Heel Portugal vecht voor budget

Het Portugese parlement heeft gisteren ingestemd met een pakket noodmaatregelen waarmee het land in de komende drie jaar van het Europese strafbankje hoopt af te komen. Ieder draagt zijn steentje bij – ook de belastingontduiker.

Er waait een gure wind door de straat van de Chiado, de winkelgalerij tegen de hellingen van de binnenstad van Lissabon. Voor de winkelruiten met de uitverkoop inspecteren groepjes vrouwen met de scherpe blik van deskundigen de afgeprijsde waar. Nee, kopen doen ze niet, het blijft bij kijken. ,,We geven dit jaar minder uit in de uitverkoop'', beaamt een van hen. ,,Niet alleen de regering bezuinigt, wij bereiden ons ook voor op een moeilijk jaar.''

Portugal maakt zich voor op een economisch koufront. Even verderop in het parlementspaleis verdedigde Manuela Ferreira Leite, de tanige Portugese minister van Financiën, deze week haar plannen om de staatsfinanciën in het gareel te brengen. Zij heeft de naam een `ijzeren dame' te zijn. Iemand die niet bang is om de heilige huisjes omver te gooien in de kleine Portugese overlegdemocratie, waar iedereen elkaar altijd weer tegenkomt. Maar in de barok versierde vergaderzaal van het parlement was het eerder een boodschap van gemeenschapszin en consensus die de minister uitdroeg. Bloed, zweet en tranen zal het kosten, maar gezamenlijk komen we deze crisis in onze staatsfinanciën wel te boven, zo klonk het van achter de regeringstafel. ,,Onze marges om iets te doen zijn bijzonder klein geworden'', zei de minister in de wandelgangen na afloop van het debat met een bijna verontschuldigende glimlach. ,,We staan in Brussel sterker als regering en de socialistische partij er samen uitkomen.''

Dat leek gisteren gelukt: de plannen om het begrotingstekort ruim binnen de Europese maximumnorm van drie procent te brengen werden gesteund door de conservatieve regeringspartijen. De socialistische oppositie onthield zich van stemming, hetgeen werd gezien als indirecte steun. Terwijl deze week in Brussel Europees commissaris Pedro Solbes (Economische en Monetaire Zaken) zijn beklag deed over het uit de hand lopen van de staatsfinanciën in Duitsland, Frankrijk en Italië, bleek het Portugese parlement zo het goede voorbeeld te geven met een pakket aan noodmaatregelen om zijn begrotingstekort in het gareel te krijgen.

Sinds vorig jaar plotseling werd ontdekt dat het begrotingstekort in 2001 was opgelopen tot 4,1 procent, ruim boven de maximaal toegestane norm van 3 procent volgens het Stabiliteitspact voor de euro, zit de schrik er goed in. Tegen Portugal werd de procedure in werking gezet die kan leiden tot het opleggen van stevige boetes. Dat laatste geldt als een economische doemmachine, waarbij de staatsfinanciën naast verplichte bezuinigingen ook nog eens met een afbetaling aan Brussel wordt belast. De vorig jaar aangetreden conservatieve regering van premier José Manuel Duro Barroso besloot dan ook drastisch in te grijpen om het geschonden vertrouwen in zijn land terug te winnen.

Naar goed Portugese traditie gebeurde dat creatief en op het laatste nippertje. In de zomer werd reeds de omzetbelasting met 2 procent verhoogd, maar dat zette te weinig zoden aan de dijk. Dus deed de staat halverwege december plotseling zijn netwerk voor vaste telefoonverbindingen voor 365 miljoen euro van de hand aan het voormalige staatsbedrijf Portugal Telecom. Tolwegenexploitant Brisa bleek bereid alvast 288 miljoen euro voor te schieten voor de ringwegen rond Lissabon die pas vanaf dit jaar door het bedrijf worden geëxploiteerd. En er volgde een fiscaal pardon: wie nog een achterstallige belastingschuld had te betalen, kon dat doen zonder de vereiste boete te voldoen.

Alles bij elkaar een groot succes: premier Barroso kondigde vorige maand aan dat zijn regering er in was geslaagd het begrotingtekort over 2002 reeds terug te dringen tot 2,8 procent. Vooral de belastingamnestie bleek een schot in de roos in Portugal, een land waar het ontwijken van de fiscus na voetbal de belangrijkste volkssport is. Deze week werd bekend dat er zich tot dusver voor 1,1 miljard euro aan fiscale spijtoptanten hadden aangemeld, vijf keer zo veel als de regering aanvankelijk had gehoopt. De doelstelling om dit jaar de 2,4 procent begrotingstekort te halen, lijkt daarmee reeds voor een belangrijk deel bereikt.

Probleem is dat het terugdringen van de tekorten tot dusver vooral onder de noemer creatief boekhouden valt. Minister van Financiën Ferreira Leite staat nu voor de taak om de bezuinigingen op structurelere wijze aan te pakken. De plannen omvatten een reeks van bezuinigingen op het ambtenarenapparaat, dat in Portugal 15 procent van het nationale inkomen kost en daarmee een van de duurste in Europa is. Voorts zijn bezuinigingen aangekondigd op onderwijs, de gezondheidszorg en de sociale zekerheid. Maatregelen die jarenlang taboe waren.

Menigeen heeft echter zo zijn twijfel of de minister in staat zal zijn voldoende weerstand te bieden aan de vele pressiegroepen van onder meer ambtenaren, vakbonden, docenten en medici. Dat de regering vorige maand reeds twee stakingen kreeg te verduren, wordt daarbij gezien als een teken dat zij in ieder geval de confrontatie niet uit weg gaat.

    • Steven Adolf