Gif uit een decoratieve wonderboon

Ricine, het gif dat uit wonderbonen wordt gewonnen, kan dodelijk zijn. Maar het is niet eenvoudig om het toe te dienen.

De stof ricine is een eiwit dat in tamelijk grote hoeveelheden voorkomt in ricinus-bonen, bonen van de plant Ricinus communis. De bonen, in Nederland ook wonderbonen of castor-bonen genoemd, zijn in veel tuincentra en bloemisterijen te koop. De snelgroeiende eenjarige plant die uit de bonen opschiet geldt als zeer decoratief.

Ricine is een vergif, zoals al heel lang bekend is van ongelukken waarbij kinderen of volwassenen per abuis of met opzet rauwe ricinus-bonen opaten. Dat leidt binnen een paar uur tot ernstige ziekteverschijnselen en soms zelfs tot de dood.

Maar de giftigheid van ricine dat oraal is opgenomen (dus opgegeten) is volgens recente analyses veel minder dan altijd werd aangenomen. Het vermoeden is dat het gif slecht wordt opgenomen en ook al gedeeltelijk wordt afgebroken in maag en darmen.

Het gif kan ook worden ingeademd, als het is omgezet in voldoende fijn stof, of worden geïnjecteerd, als het in oplossing is gebracht. Dat laatste gebeurde bij de zogeheten `paraplumoord' in 1978, waarbij de Bulgaarse dissident Georgi Markov in Londen werd vermoord door hem via een paraplu te injecteren met een kogeltje dat was voorzien van een laagje ricine.

Een laatste mogelijkheid is het gif via de huid toe te dienen. Men kan het vermengen met een gelei van DMSO (dimethyl sulfoxyde, een stof die de doorlaatbaarheid van de huid sterk vergroot) en dan smeren op deurknoppen of de geleideband van de roltrap. Als zodanig is het in 1993 in de VS toegepast door de extreem-rechtse Minnesota Patriots Council, overigens zonder dat de aanslag (op een politiepost) een `succes' werd.

De doe-het-zelf terrorist met een gebrek aan technisch instrumentarium komt voor de bereiding van vergiften bijna automatisch bij ricine uit. Amerikaanse underground-boekjes, zoals The poisoner's handbook van Maxwell Hutchkinson, geven alle nuttige details voor de isolatie van het gif uit de bonen.

De verkoop van dit soort boekjes is, ook na zware discussies in het Congres, nog steeds toegestaan. Maar wie de boekjes in huis heeft samen met een zak ricinus-bonen kan op een zware straf rekenen. Alle handleidingen van Al-Qaeda die tot dusver zijn bekendgeworden hadden een recept voor de productie van ricine. Voorzover valt na te gaan was dat steeds gebaseerd op Amerikaanse informatie.

Ricinusbonen worden in Oost-Afrika en het Midden-Oosten op grote schaal gekweekt voor de productie van de olie die, afgezien van een gebruik als laxeermiddel (`wonderolie'), bij uitstek een technische toepassing heeft als smeerolie en hydraulische vloeistof. Zelfs Irak heeft een fabriek voor de verwerking van ricinusbonen. Onlangs is de installatie, die was herbouwd nadat zij jaren geleden door de geallieerden werd gebombardeerd, weer door VN-inspecteurs bezocht. Het probleem is dat uit de pulp van de uitgeperste ricinusbonen makkelijk veel ricine is te winnen. Dat is ook precies wat Irak voor de Golfoorlog deed. En Irak niet alleen, veel andere landen, met name in Oost-Afrika, gebruiken een extract van de perskoek als goedkoop insecticide in de landbouw.

Omdat nog niet bekend is hoeveel ricinus-bonen de aangehouden vermeende terroristen in hun bezit hadden, hoe zij dachten er de ricine uit te halen en in welke vorm zij het hadden willen toedienen, valt nog weinig te zeggen over de omvang van de dreiging. Als het om ongerichte terreur te doen was dan zouden restaurants het meest voor de hand liggende doelwit zijn geweest. In veel moderne restaurants is de `salad bar', een rij open bakken met sla en salades waaruit de gasten zelf opscheppen, uiterst gevoelig voor opzettelijke vervuiling. Al eerder, in 1984, is door aanhangers van de Bhagwan-sekte sla in zulke bakken opzettelijk met salmonella besmet.

Het moment waarop het instituut van de `salad bar' onder druk van het dreigend terrorisme definitief wordt gesloten, lijkt niet ver meer.