Toevallig is dit jóuw probleem

Herstel van normen en waarden leek het afgelopen jaar als hot item vooral tot doel te hebben om het politieke debat weer een enigszins waardige uitstraling te geven. Het tegendeel werd bereikt maar desalniettemin zal het onderwerp wel weer met de komende verkiezingen hoge ogen gaan gooien. Het is echter de vraag of in de Nederlandse samenleving het beséf van waarden en normen echt is aangetast. De calculerende burger lijkt heus wel weet hebben van de grenzen van goed en kwaad, maar voelt zich in het woud van regeltjes steeds beter thuis in het grijze schemergebied.

Redelijkheid, transparantie, controleerbaarheid en uniformiteit lijken meer dan ooit tevoren samen borg te staan voor een dubbele zekerheid: de overtuiging dat juist wordt gehandeld zolang men zich zélf keurig aan de regels houdt, en een gevoel van veiligheid zolang ánderen even netjes dezelfde regels opvolgen. Het netwerk van regeltjes, richtlijnen, standaarden en protocollen is derhalve vooral gebaat bij burgers, die blind, kritiekloos en desnoods onverschillig, alle regeltjes naleven.

Natuurlijk is het heel amusant en soms ook lucratief om mazen in dit netwerk te ontdekken, maar dat wordt steeds lastiger. De slimme makers van regeltjes gaan immers ook steeds ingenieuzer te werk. Tégen regels in handelen is uiteraard fout. Maar zich onttrekken aan handelen, waarop regels van toepassing zijn, is op zich níet fout. Dat biedt perspectief.

Enkele voorbeelden uit het leven van alledag kunnen dit illustreren. Met steeds vaker gebezigde opmerkingen als `dat is joúw probleem' of `maak er niet jóuw probleem van' kan men mensen op een ogenschijnlijk aanvaardbare wijze volkomen in de kou laten staan en zichzelf vrijpleiten van elke actie. Hetzelfde gebeurt, wanneer men een probleemsituatie op de werkvloer reduceert tot `een conflict tussen twee personen' met als doel om hiermee `elke bemoeienis' af te houden. Zwijgen is in beide situaties uiteraard ook een reële optie. Wanneer iemand op zijn verantwoordelijkheid wordt aangesproken, is het aanzienlijk gemakkelijker om zwijgen of het nalaten van gewenst handelen te veroordelen dan wanneer hierbij een beroep moet worden gedaan op regelgeving.

Indien het niet lukt om aldus een probleem op `veilige' afstand te houden, kunnen `computerfouten' en `uitzendkrachten' in stelling worden gebracht om eigen falen, gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef, onwil of nog erger, op een simpele wijze te maskeren. Op deze wijze ontslaat men zichzelf vrij probleemloos van de noodzaak om correct te reageren op een appèl van een ander, ongeacht of dit schriftelijk, telefonisch of anderzins geschiedt. Lukt dit na enige tijd niet meer, dan kan zelfs nog de grootste kwaadwilligheid worden weggemoffeld achter `een misverstand'. Een samenleving die teert op regelvorming, verstikt in misverstanden als menselijk, al te menselijk excuus voor wat er écht mis gaat. Bij ernstige missers en wanneer er doden vallen kunnen onderzoekscommissies en juridische procedures soms nog een vinger op de zere plek leggen, zelfs wanneer op het cruciale moment een beroep wordt gedaan op het ultieme excuus van een falend geheugen. Maar doorgaans is dat in het dagelijkse leven onmogelijk en moeten wij er vrede mee hebben, dat de grens van het slechte niet is verdwenen, maar wel aan het oog is onttrokken.

Ignace Schretlen is huisarts (n.p.) en publicist.

    • Ignace Schretlen