Stuntvlieger met weinig concrete macht

Het was gisteren de grootste stunt in een aan stunts rijke carrière: de 46-jarige Rolandas Paksas, populist en part time stuntpiloot, versloeg in de Litouwse presidentsverkiezingen met flink verschil de favoriet Valdas Adamkus, die in de eerste ronde nog bijna de helft méér stemmen had gekregen dan Paksas.

Paksas leidt de door hemzelf twee jaar geleden gestichte liberaal-democratische partij. Hij is van huis uit ingenieur, maar werkte zes jaar lang als piloot-instructeur bij de Sovjet-luchtmacht. Hij werd twee keer kampioen stuntvliegen van de Sovjet-Unie. Stuntvliegen, met vliegtuigen en helikopters, doet hij nog altijd graag. Het is altijd een prima manier geweest om de aandacht op zich te vestigen. Tijdens de campagne voor het presidentschap vloog hij onlangs zijn vliegtuig in formatie met twee andere vliegtuigen onder een brug door. ,,Ik was een vliegende burgemeester, ik was een vliegende premier en ik zal een vliegende president zijn'', zei hij tijdens de campagne.

De overwinning van gisteren is een droom die uitkomt, want Paksas koestert al jaren de ambitie om staatshoofd te worden. Zijn politieke carrière begon pas in 1997, toen hij – directeur van een bouwbedrijf – tot burgemeester van de hoofdstad Vilnius werd gekozen. Hij bracht het twee keer tot premier: van mei tot oktober 1999 (hij struikelde over de omstreden privatisering van de raffinaderij Mazzeikiu Nafta) en van oktober 2000 tot juni 2001 (toen zijn coalitie het begaf). Tussen die twee perioden was hij voor de tweede keer burgemeester van Vilnius. Als zodanig had hij een belangrijk aandeel in de restauratie van het prachtige historische centrum van de hoofdstad.

Zeer honkvast is Paksas nooit geweest. Hij werd eerst lid van Vytautas Landsbergis' conservatieve Vaderlandsunie, stapte later over naar de Liberale Unie en stichtte uiteindelijk zijn eigen partij. De laatste maanden ging het heel snel, met dat opschuiven: zijn uitspraken in de campagne waren van het hard-rechtse type. Of hij dat heeft gedaan om zich te onderscheiden van zijn rivaal Adamkus – ook hij is liberaal-conservatief – zal in de toekomst moeten blijken.

Paksas' campagne werd gevoerd onder de leuze `Stem voor verandering'. Als het aan Paksas ligt komt er in Litouwen een hard law and order regime. Hij is voorstander van de doodstraf voor drugshandelaren en is tegen de door de Europese Unie geëiste sluiting van de kerncentrale van Ignalina, die Litouwen 77 procent van de benodigde elektriciteit levert. Van Paksas mag Ignalina – een kernreactor van het Tsjernobyl-type – pas dicht als de EU de sluiting van de oude èn de bouw van een nieuwe kerncentrale financiert. Op dat punt zijn verreweg de meeste Litouwers het overigens met hun nieuwe president eens: zij gaan er van uit dat de beweerde onveiligheid van Ignalina uit niets blijkt, en voorzien met het grootste ongenoegen dat ze straks voor hun energie afhankelijk zijn van de import, terwijl ze nu elektriciteit uitvoeren. Paksas zegt voorstander te zijn van het Litouwese lidmaatschap van de NAVO en de Europese Unie – ten bewijze voert hij aan dat onder zijn premierschap in onderhandelingen met de EU elf hoofdstukken zijn afgesloten en Litouwen van de tweede naar de eerste groep van kandidaatleden verhuisde.

Als president heeft Paksas beperkte macht. Maar wel bepaalt in Litouwen de president, eerder dan de premier of de regering, de richting van het buitenlands beleid. Traditioneel is die in Litouwen sinds de onafhankelijkheid gericht op het lidmaatschap van NAVO en EU, ontspanning met Rusland en een strategisch partnerschap met buurland Polen. Het is niet te verwachten dat dat buitenlands beleid onder Paksas sterk zal afwijken van dat van zijn voorganger. En het law and order regime en die doodstraf, die komen er niet, want daar gaat in Litouwen de president niet over.

    • Peter Michielsen