Scorsese portretteert een onbekend Amerika

De Amerikaanse filmregisseur Martin Scorsese sprak dit weekeinde in Brussel over zijn nieuwste film Gangs of New York, een ode aan de immigranten die Amerika hielpen opbouwen. ,,Ik ben een van die Amerikanen die hoopt dat de oorlog met Irak er niet komt.''

,,De handen die Amerika opbouwden.'' Het zijn de laatste woorden van Martin Scorseses nieuwe film Gangs of New York en ze worden gezongen door Bono van de Ierse popgroep U2. In de film die eraan voorafgaat hebben we vele voor de grote hongersnood gevluchte landgenoten zien sterven in de Amerikaanse Burgeroorlog of etnische rellen in het New York van 1863. Martin Scorsese verklaart, tijdens een mini-persconferentie in Brussel met twaalf journalisten: ,,Voor Bono zijn die handen niet alleen de handen van politici, het zijn ook de handen van de relschoppers en de gauwdieven. De vuile handen. Voor Bono vertelt Gangs of New York het verhaal van de `goede dief', zei hij tegen me.''

Martin Scorsese, regisseur van Taxi Driver en Raging Bull, is in Brussel op uitnodiging van het Filmmuseum, dat de Europese première van zijn film omlijst met een programma van door hem gekozen films. De filmgeschiedenis levend houden, dat is meer en meer Scorseses missie geworden. Vorig jaar werd in Nederland de documentaire Il mio viaggio in Italia vertoond. Daarin vertelde hij vier uur lang over de Italiaanse films die hij als jongetje in de New Yorkse wijk Little Italy op de televisie zag.

Voorafgaand aan de première onderstreept de regisseur nog eens het belang van filmconservering voor het ruim duizendkoppige publiek in de grote zaal van het Paleis voor de Schone Kunsten, dat ook de cinematheek huisvest. De volgende 168 minuten zijn gereserveerd voor zijn eigen geschiedschrijving van een onbekend Amerika, waar Engelse natives en katholieke Ierse nieuwkomers, arm en rijk, blank en zwart, geel, bruin elkaar afslachten. Het is een gewelddadig portret van de beroemde Amerikaanse melting pot.

Scorsese wilde deze film, gebaseerd op het gelijknamige boek van Herbert Asbury uit 1928, al dertig jaar maken. Maar het besef dat zelfs de Amerikaanse geschiedenis geheimen voor hem had, groeide al in zijn jeugd: ,,In de buurt waarin ik opgroeide stond de St. Patricks-kerk, niet bepaald een Italiaanse naam.''

Bendebaas Bill the Butcher (gespeeld door Daniel Day-Lewis), de Ierse Amsterdam Vallon (Leonardo DiCaprio) en zakkenrolster en gelegenheidshoertje Jenny (Cameron Diaz) zijn meer dan de voorlopers van de gangsters en maffiosi die Scorsese eerder in zijn carrière portretteerde. Achteraf denkt hij dat hij, als hij zijn Italiaans-Amerikaanse achtergrond niet had geschilderd in films als Mean Streets, nooit het primitieve geweld van die vroege Amerikaanse geschiedenis had aangekund.

Op de vraag of hij met Gangs of New York een Amerikaanse mythologie heeft willen schrijven, antwoordt hij: ,,Bill the Butcher is, behalve op het historische personage, gebaseerd op de vertellingen uit The Golden Bowl, een Ierse bundel met sagen en legendes. Daarin staat een verhaal over een oude koning in het bos, die 's nachts niet slapen kan omdat er een jonge man zal komen om hem te vermoorden. Maar mijn fascinatie ligt vooral bij de tribale maatschappij: hoe wordt een beschaving vanaf een nulpunt opgebouwd.''

Uiteindelijk is Gangs of New York meer een politieke film geworden dan de kruising tussen western, gangsterfilm en sciencefiction-drama die hem voor ogen stond. ,,Alleen de eerste scène herinnert daar nog aan, met de stammen die zich opmaken voor een gevecht en die uit de duisternis het licht inkomen. Ik heb geprobeerd het geweld te laten zien zonder tijd en plaats, zonder oorzaak en gevolg, als een reeks futiele handelingen. Toch zijn Bill the Butcher en Amsterdam Vallon niet de eerste georganiseerde criminelen, ze plegen hun misdaden veeleer met het verkrijgen van politieke macht als doel.''

Aan het einde van de film verschijnen nog even de Twin Towers in beeld. Cynisch? Scorsese: ,,Deze film gaat over de handen die Amerika hielpen opbouwen, niet over de handen die haar weer afbraken. Ik ben een van die Amerikanen die vurig hoopt dat de oorlog met Irak er niet komt. Wat dat betreft is Gangs of New York ingehaald door de actualiteit. Vanuit immigratieoogpunt kun je de katholieken in de film vervangen door islamieten en dan zie je precies wat ik bedoel.''