WAAIERPALM LOKT KEVER MET NAMAAKBLOEMGEUR UIT ZIJN BLADEREN

De Europese waaierpalm (Chamaerops humilis) is de eerste en tot nog toe enige plant die vluchtige lokstoffen voor insecten in zijn bladeren produceert in plaats van in zijn bloemen. De geurstoffen komen vrij uit organen die tussen de `vingers' van het handvormige blad liggen. Dat schrijven drie Franse botanici die daarmee laten zien hoe een ongeslachtelijk onderdeel van de plant de functie van een geslachtelijke onderdeel gedeeltelijk overneemt (Ecology Letters, jan).

Lang dachten wetenschappers dat alle palmen windbestuivers waren, maar geleidelijk is het besef gegroeid dat veel leden van deze plantenfamilie relaties hebben met bestuivende insecten waar zowel plant als insect voordeel bij hebben. De Europese waaierpalm die groeit in Mediterrane streken, heeft een specifieke bestuiver, de kever Derelomus chameaeropsis. De kever legt zijn eitjes in de steel van de mannelijke bloem van de palm. Nadat de larven zijn verpopt vliegen de jonge kevers uit naar mannelijke en vrouwelijke waaierpalmen in de buurt, waarmee zij tegelijkertijd het stuifmeel overbrengen. Naar nu blijkt worden de kevers specifiek tot deze planten aangetrokken door een bloemengeur, die echter door het blad wordt geproduceerd.

De bloem van de waaierpalm produceert slechts kleine hoeveelheden vluchtige componenten, bestaande uit van vetzuren afgeleide stoffen met een laag moleculair gewicht. De Fransen deden laboratoriumexperimenten waarbij de Derelomus-kever in een Y-vormige buis moest kiezen tussen de aftakking met geur en de aftakking zonder geur. Daaruit bleek dat de geur van de bloeiwijze geen enkele aantrekkingskracht op de kever uitoefent. De geur van de palmbladeren had daarentegen de speciale belangstelling van de kever, waarbij het blad van een mannelijke plant duidelijk aantrekkelijker was dan dat van een vrouwelijke plant. De geur van de bladeren is dertig maal geconcentreerder dan die van de bloeiwijzen en bevat ook geurmoleculen, zoals monoterpenen en sesquiterpenen. Dat soort geurstoffen zitten ook in de bloemengeur van andere planten, maar in vergelijking daarmee is de bloemengeur uit de palmbladeren erg simpel van samenstelling. De geur van mannelijke en vrouwelijke bladeren veschilt overigens iets van compositie hetgeen de kevervoorkeur verklaart.

De waaierpalm produceert de keverlokkende bladgeur overigens alleen in de bloeitijd, hetgeen er volgens de onderzoekers op wijst dat de geurproductie inderdaad specifiek is gekoppeld aan de voortplanting. In andere planten dienen geurstoffen uit de bladeren met name als waarschuwingssignaal in reactie op beschadiging of vraat.

    • Sander Voormolen