VLEES OP OUDE BOTTEN

Wie heeft de sabeltandkat smilodon, de reuzenwalvis basilosaurus, de woeste krokodil ambulocetus, de immense indricotherium of de aapachtige australopithecus wel eens in levenden lijve aanschouwd?

Na de geruchtmakende serie over dinosaurussen maakte de BBC 'Walking with Beasts', een populair-wetenschappelijke ontdekkingsreis door de evolutie.

Met behulp van de modernste computertechnieken, special effects, aangeklede fossielen, het nieuwste wetenschappelijke inzicht en een redelijke dosis fantasie, zijn tientallen uitgestorven zoogdieren tot leven gewekt.

Met overdonderend succes.

'Eerst had je de dinosaurussen, toen de Romeinen, daarna de ridders en nu zijn wij er.' Zo zag het historisch perspectief van mijn zoon er nog niet zo lang geleden uit. Hij was waarschijnlijk niet de enige. Dat de leemte van een jaar of 65 miljoen tussen archeopterix en Asterix nu enigszins is opgevuld, bij kinderen én volwassenen in de halve wereld, is te danken aan de bbc.

De Britse publieke omroep maakte vorig jaar Walking with Beasts, een zesdelige computeranimatie over de zoogdieren uit de vroege prehistorie, van kleine paardjes en hondachtigen tot vleesetende walvissen en sabeltandkatten. Behalve in het Verenigd Koninkrijk en Nederland is deze serie intussen in 45 andere landen uitgezonden.

'Net als de meeste mensen was ik volkomen verbijsterd, toen ik ontdekte dat er na het uitsterven van de dinosaurussen zo'n bonte hoeveelheid dieren op aarde heeft rondgelopen, -gezwommen en -gesprongen', zegt Jasper James, de producent van de serie. 'Natuurlijk wist ik wel iets over mammoeten, maar dino's hebben altijd veel betere public relations gehad. Daar wilden we iets aan doen. Wij hebben bij het grote publiek de ogen geopend voor een nog vrijwel onbekend gebied van de wetenschap, de prehistorische zoogdieren.'

Beasts trok tijdens de première najaar 2001 in Groot Brittannië 8,5 miljoen kijkers, een kwart van het Britse tv-publiek. De warmbloedige opvolger van Walking with Dinosaurs (1999) heeft de bbc tot nu toe ruim 20 miljoen pond (32 miljoen euro) opgeleverd aan distributierechten plus een begeleidende stortvloed aan boeken, video's, dvd's, spelletjes-cd's en merchandising waaronder plastic mini-beestjes in de Kellogg's-ontbijtvlokken.

Met Teletubbies, Top of the Pops en de masochistische quiz The Weakest Link hoort de serie daarmee tot de financieel succesvolste projecten van de staatsomroep, die al doende de grenzen van zijn niet-commerciële handvest steeds verder oprekt.

De serie gaf het startsein voor bbci, een nieuwe divisie voor interactieve media via het web, de kabel en de satelliet-tv waartoe de helft van alle Britten intussen toegang heeft. Het productieteam van Beasts heeft een eigen bedrijf opgezet en verkoopt nu wereldwijd gecomputeriseerde dieren.

Discovery Channel, het digitale natuur- en wetenschapskanaal, slaat munt uit een bbc-franchise, waarin wetenschappers voortborduren op dezelfde formule. Framestore cfc, het bedrijf dat de computeranimatie van Beasts ontwierp en uitvoerde, zette Londen naast Los Angeles als centrum voor digitale special effects op de kaart en boekte een miljoenenwinst in het jaar dat in de rest van de wereld de ballon van de nieuwe media leegliep. Hetzelfde gold voor Crawley Creatures, een bedrijfje bij Oxford, dat de zogeheten animatronics van Beasts leverde, bewegende diermodellen voor een deel van de close-ups.

Maar vóór alles schiep Beasts vraag naar méér beesten, zowel oudere als jongere. Sea Monsters, dat nu wordt gefilmd en mogelijk volgend jaar wordt uitgezonden, gaat over vroege reptielen in de wereldzeeën, waaronder zeeschorpioenen en draakachtige dieren die op dolfijnen lijken.

De bbc heeft verwante programma's in voorbereiding over prehistorische mensen. Channel 4, de commerciële concurrent, zond dit jaar zijn eigen zesdelige computeranimatie uit, Extinct. Daarin werden uitgestorven dieren, waaronder mammoeten, sabeltandkatten plus de dodo en de Tasmaanse tijger digitaal gereanimeerd. En de 'levende' natuurseries Blue Planet en het vorige maand begonnen Life of Mammals, over zeedieren respectievelijk zoogdieren, beide gefilmd door Sir David Attenborough, zetten de trend door. Beesten-thema's - of moet je zeggen: themabeesten - zijn een wereldwijd succes.

'De propalaeotheriums lijken minder op hun hoede dan anders. Ze hebben de hele middag gistende druiven gegeten. Die bevatten maar een klein beetje alcohol, maar dat is toch van invloed op hun anders zo scherpe zintuigen. Dit is een slecht moment om onoplettend te zijn.'

Aldus het gesproken commentaar bij een van de meer aangrijpende scènes in de eerste aflevering, die een etmaal behandelt 'in het mysterieuze wereldomvattende woud van het Eoceen', 49 miljoen jaar terug. Een groepje beestjes, voorlopers van het paard, staat op een open plek te grazen in het bos en let - vanwege die gistende druiven dus - even niet op. Waarna er één in de nek wordt gegrepen door een gastornis, een manshoge kruising tussen een papegaai, een arend en een kalkoen, die niet kan vliegen maar wel gemeen is komen aansluipen door het struikgewas.

Het is een scène die goed de paradox laat zien waar Beasts, Dinosaurs en hun klonen om draaien. Het is de vraag van jong en oud, wetenschapper en leek: hoe weten ze dat allemaal? Het antwoord is: ze weten het niet, of in elk geval niet precies. Maar televisie dwingt nu eenmaal tot een keuze. Zoals één bbc-onderzoeker zegt: 'Je kunt geen witte plekken laten zien.'

Dinosaurs leidde om die reden drie jaar eerder tot een storm van beschuldigingen dat de makers moedwillig feiten en verzinsels hebben vermengd. Beasts hanteert dezelfde formule. De dieren gedragen zich grotendeels als hun tegenwoordige afstammelingen. Ze hebben kleuren en strepen en vlekken en vacht, hoewel daar in de meeste gevallen geen of nauwelijks bewijzen voor bestaan. En talloze scènes en individuele dieren zijn gebaseerd op één fossiel of één vindplaats.

Even leek het daarom dat Beasts dezelfde controverse zou oproepen. 'We veranderen wetenschap in een toeleverancier van Jurassic Park', zei Michael Coates, een Britse evolutiebioloog aan de universiteit van Chicago in de week vóór de première in The Observer. 'We trivialiseren [wetenschap] en doen aannames waarvoor bewijs ontbreekt.'

Zijn collega Leslie Aiello, hoogleraar paleontologie aan University College London viel hem bij: 'Dit is een toneelstuk dat als documentaire wordt opgevoerd. Alle dieren hebben gekleurde vachten, bijvoorbeeld. Het zou er gek hebben uitgezien, als het niet zo was, maar nergens geven de makers toe dat ze alle kleuren hebben moeten raden, omdat er simpelweg geen fossiel bewijs voor is. In plaats daarvan presenteren ze het als feit.'

Maar die kritiek verstomde na de première, toen bleek dat Beasts juist om de controverse vóór te zijn nu wel veel stelliger was over de vaagheden waarop de serie was gebaseerd. Niet in het commentaar, waarin de woorden 'misschien' of 'mogelijk' ontbreken, maar wel in het materiaal dat de serie begeleidt. Op hun website (www.bbc.co.uk/Beasts), in begeleidende boeken en programma's, en op het alternatieve beeld- en geluidkanaal van de interactieve Beasts-versie leggen de onderzoekers uit op grond van welke vondsten en onderzoeken ze welke beslissingen hebben genomen, en welke aannames waarschijnlijk en minder waarschijnlijk zijn.

Neem de scène met de paardjes en de gistende druiven. De meeste dieren in die aflevering zijn gebaseerd op de fossielen uit de Messel-groeve, even ten zuiden van Frankfurt, ooit de bodem van een meer. De groeve staat nu op de Wereldmonumentenlijst van de unesco, omdat de vondsten van een unieke detaillering zijn. Van het Messeler Urpferdchen zijn verschillende exemplaren gevonden, sommige zo gaaf dat je de omtrek van hun vacht met individuele haren kunt zien. En hun maaginhoud. Daaronder bevonden zich druiven, die verwant zijn aan moderne wijndruiven. De stap naar gist, alcohol en verlaagde waakzaamheid lijkt zo iets minder vergezocht, al blijft het een bewijs uit het ongerijmde.

Dat het latere Duitsland 49 miljoen jaar geleden bedekt was met tropisch bos, staat vast. Dat blijkt uit stuifmeelvondsten en fossiele plantenresten, waaronder van bomen die allergisch zijn voor vorst, zoals de palm. Of het oerpaardje moest uitkijken voor de gastornis, is weer iets minder zeker. In Messel zijn weliswaar geen gastornissen gevonden, maar wel in het Geiseldal bij Halle, een prehistorische steenworp verderop en zelfs in Noord-Amerika. Maar sommige geleerden geloven dat de dikke snavel van de loopvogel eerder bedoeld was om nóten te kraken dan botten.

De doodsoorzaak van de Messelpaardjes staat niet vast. Ze lijken wel te slapen en opvallend is het grote aantal vleermuizen op de bodem van het vroegere meer: ze lijken volgens paleontologen 'zomaar uit de lucht gevallen'. Aanleiding voor de bbc om een ontsnapping van dodelijk gas in het script te schrijven. Vergezocht? Messel lag op een actieve breuklijn in de aardkorst en het is denkbaar dat er kooldioxide in de bodem zat, die periodiek vrijkwam, net zoals gebeurde in 1986 in het vulkaanmeer Nyos in Kameroen, waarbij duizenden mensen en dieren stikten.

Leemte in de kennis

'Het blijft guesswork, eaar het is een calculated guess en geen pure fictie', zegt Paul Chambers, die het wetenschappelijke achtergrondwerk voor Beasts coördineerde. Hij heeft net drie dagen aan de telefoon doorgebracht in zijn Londense kantoor om uit te vinden of een zeereptiel dat in de nieuwe serie Sea Monsters moet optreden, een bepaalde geurstof kon ruiken. Dat kan niet, weet hij nu, en daarom moet het script van die serie volkomen op de helling.

Onze programma's kunnen niet zonder nauwgezetheid, zegt Chambers, een geoloog met een specialisme in plankton. 'Voor Beasts hebben we elk feit met meer dan 400 specialisten gecheckt en gedoublecheckt, ik zou zeggen bijna obsessief. Maar soms moet je nu eenmaal een leemte in de kennis invullen. Neem de kleuren van dieren. Die kennen we van de meeste dieren niet, met uitzondering van mammoeten waarvan ingevroren exemplaren zijn gevonden. Maar we kennen wel hun leefomgeving en we weten meestal of het planteneters of roofdieren waren. Dan baseren we ons op het oude gezegde in de geologie: het heden is de sleutel tot het verleden.

'Neem moderne walvissen en haaien: wit van onder en donker van boven, dat is in de open oceaan van nu een vrij strikte regel. In ons tweede programma hadden we die dieren nodig en al onze experts zeiden dat we daarvoor ook het beste die counter colouring konden gebruiken. Dat hebben we gedaan.

'Of neem smilodon, de sabeltandkat uit aflevering 5. We weten dat hij in grasachtig gebied jaagde, we hebben afdrukken van zijn tanden in de botten van prooidieren. Ze hebben op topsnelheid moeten rennen om die dieren te pakken, maar we weten ook dat ze die snelheid niet lang konden volhouden. Dat betekent dat ze eerst zo dicht mogelijk in de buurt moeten komen. En dat betekent weer dat ze gecamoufleerd moeten zijn. Hun streepcamouflage hebben we op het gras gebaseerd. Maar vlekken als van een jaguar hadden misschien ook gekund.'

Zulke keuzes - van nu naar vroeger, en van het bijzondere naar het algemene - heeft de bbc vaker gemaakt, en het is zeker dat het 'verhaal' er extra dramatiek door krijgt. In de eerste aflevering komt bijvoorbeeld ook een ambulocetus voor, een krokodilachtig roofdier van een meter of drie, dat onder water in een hinderlaag ligt om oerpaardjes te pakken als ze aan de oever komen drinken, en dat even later weer door het bos loopt met soortgelijke kwade plannen. Ambulocetus betekent 'lopende walvis', omdat het een voorouder van de walvis zou zijn, en er is één gaaf exemplaar van bekend. Dat is in de jaren '90 opgegraven in Pakistan.

Is het een walvis? Wat doet zo'n beest dan in zoet water? Had hij haren? Hoe kan een dier uit Pakistan in Duitsland oerpaardjes verschalken? Het zijn terechte vragen, geeft Chambers toe, en de antwoorden liepen uiteen. Toch volgde de bbc uiteindelijk het advies van één expert: Hans Thewissen, een Nederlandse paleontoloog die in de Verenigde Staten werkt en die de ambulocetus opgroef en doopte. Vroege walvis of niet, vasstaat volgens Thewissen dat het dier lucht ademde, niet snel kon zwemmen en hetzelfde model kop heeft als een krokodil, waardoor hij net onder het oppervlak gelegen kan hebben met zijn ogen erboven. En hij heeft sterke poten om zich af te zetten. Inderdaad, Pakistan en Duitsland liggen nu ver uit elkaar, maar toen niet. In elk geval deelden ze het tropische klimaat en lagen allebei aan de Thetys, de oceaan van het Eoceen. Uit analyse van ambulocetus' tanden blijkt bovendien dat hij zijn jeugd in zoet water doorbracht.

'Wij vroegen of het denkbaar is dat ambulocetus een oerpaardje probeert te vangen', zegt Chambers. 'Het antwoord was: ja, maar at a stretch. Dus hebben we hem gebruikt, omdat het zo'n fantastisch beest is. Maar het is inderdaad een goed voorbeeld van de geloofwaardigheid oprekken tot de uiterste grens.'

Onzekerheidsmeter

Wie ondubbelzinnige antwoorden wil, is bij de paleontologie hoe dan ook aan het verkeerde adres. Net als bij veel andere wetenschappen zijn de meeste antwoorden er grijs, in plaats van het zwart of wit dat het grote publiek misschien verwacht. Jammer alleen dat televisie die ambiguïteiten zo moeilijk kan laten zien. 'Weten we niet' ziet er niet uit. Eén adviseur stelde voor om elke scène te voorzien van een rood balkje dat steeds verder uitsloeg naarmate het getoonde minder vaststaat, de onzekerheidsmeter. Het is maar één stap verwijderd van het ingeblikte gelach dat onder sitcoms is gemonteerd.

'Dit lijkt een vriendelijke ontmoeting, maar is het niet. De dorudons, kleine walvissen, vallen de uitgeputte basilosaurus aan. De reus eet hun jongen en ergens moet het gebied zijn waar de dorudons die ter wereld brengen.'

Fast forward naar het Oligoceen, 36 miljoen jaar geleden, toen het klimaat snel afkoelde. Regenwoud verdween, landzoogdieren werden groter en vormden kuddes op de nieuwe vlaktes. In zee stierven sommige soorten uit, maar met andere ging het beter. Het gevecht tussen de reusachtige basilosaurus en de meer dolfijnachtige dorudons lijkt een goed voorbeeld van Darwins struggle for life and survival of the fittest.

Zulke gevechten zijn er zeker geweest, zoals blijkt uit fossielvondsten in de tegenwoordige woestijn van Egypte. Maar als samenvatting van 'evolutie' is Darwins uitdrukking te kort door de bocht, zegt professor Michael Boulter, een Britse paleobioloog en statisticus die dit jaar het spraak- makende boek Extinction, Evolution and the End of Man publiceerde. Boulters analyse van fossielen laat zien hoe groepen organismen opkomen, 'uitwaaieren' in verschillende soorten en dan uitsterven. De mens is in dat model geen uitzondering. Alleen verhaast dit ene zoogdier zijn eigen einde door andere dieren én de planeet te vermoorden.

'Bij dat proces hoort wel competitie', zegt Boulter. 'Maar die is niet zo confronterend als de klassieken ons willen doen geloven. Films als Beasts en Dinosaurs kunnen dat moeilijk expliciet laten zien, want ze moeten het juist van dramatiek hebben. Survival of the fittest is een Victoriaanse mythe. Die heeft van doen met de industriële revolutie, met de competitie tussen verschillende economische modellen en de kapitalistische geest van Europa, die van de Britse eilanden in het bijzonder. Niet voor niets was Darwin een Engelsman en geen hindoe of een moslim.

'We weten nu genoeg om te beseffen dat evolutie zich op een passieve, rustiger manier voltrekt. Het vinden van een balans met andere organismes, planten, dieren, een poging tot samenleving in hetzelfde milieu is het belangrijkst. Je moet als soort het geluk hebben op het goede moment de juiste uitrusting te hebben om fit te blijven. Als je de pech hebt dat je er op het verkeerde moment bent, lijd je en sterf je uit. Voor de moderne wetenschap is die interactie belangrijker dan de bloedige confrontatie tussen de ene soort en de andere.'

Beasts was een serie momentopnamen en daarom was het moeilijk evolutie als een vloeibaar proces te laten zien, zegt bbc-onderzoeker Paul Chambers. 'Veel mensen geloven dat het in sprongen gaat: het ene dier sterft uit en dan verschijnt het volgende. Zo is het niet, maar ik geloof niet dat dat in de serie goed overkomt.' In dat proces speelt het toeval bovendien een grote rol. 'Jij en ik kunnen de fittest humans van de planeet zijn, maar toch onder de bus komen en geen kinderen verwekken.'

Ten derde doet Beasts weinig tegen een andere mythe: dat de mens de culminatie van de evolutie zou zijn. In de laatste afleveringen komen weliswaar de australopithecus en de Neanderthaler voor, met zeker 1,5 miljoen jaar tussenruimte, maar die lijken zich toch op veilige afstand te bevinden van de moderne mens, die op de bank zit met zijn afstandsbediening. In werkelijkheid gaat de evolutie door waar je bij bent. Mensen worden bijvoorbeeld steeds langer (al kan dat ook aan voeding liggen) en een andere verandering zit in het steeds vaker ontbreken van verstandskiezen. De mens is niet af, al is het wel spoedig met hem afgelopen, als je paleobioloog Michael Boulter mag geloven. Maar dat doet geen mens.

Daarom blijven die oude evolutiemythes voorzien in een behoefte, denkt hij. 'Dino's maken kinderen bang, maar ze vinden het lekker. Het is een variant op Roodkapje. Ze zijn bang van de Grote Boze Wolf, maar ze weten dat ze veilig zijn, omdat het 'maar een verhaal is' en omdat ze warm in bed liggen, ingestopt door vader en moeder. De wolf is buiten; die metafoor past ook bij de dino's en andere beesten. Daarom zijn ze zo sexy.'

De bbc is dat laatste met hem eens. Vreselijke beesten zijn altijd populair geweest, zeggen Paul Chambers en producent Jasper James. De afdeling kinderprogramma's van de bbc hanteert de statistiek dat elke generatie kinderen tussen 5 en 10 jaar een fascinatie heeft voor prehistorische dieren. Dino's, sabeltandkatten en mammoeten vallen in dezelfde categorie als spoken, draken, orkanen, aardbevingen en vulkanen: eng maar voor de meeste mensen alleen maar lekker eng. De media spelen daar al zeker een eeuw op in, sinds King Kong, Jules Verne's 20.000 Mijlen Onder Zee en de verfilming van Arthur Conan Doyle's The Lost World, een roman uit 1912 over een geïsoleerde hoogvlakte in Zuid-Amerika waar nog steeds dinosaurussen zouden leven en dat ingrediënten leverde voor Jurassic Park. 'Zulke programma's zijn gegarandeerde winners', zegt Chambers.

'Uit het duister duikt een indricotherium op. Ze staat op het punt een jong te werpen.'

Het grootste dier dat ooit op land heeft geleefd is de indricotherium, familie van de neushoorn maar met een lange nek als van een giraffe, om bladeren uit de bomen te kunnen eten. Om ze te kunnen zien, had je op safari moeten gaan in het Mongolië van het Mioceen, 28 miljoen jaar geleden.

'Safari' is precies de metafoor die Beasts voortdurend toepast, soms bijna ongemerkt. De scène met de indricotherium is daarvan een voorbeeld. Want die 'nachtopname' is net als dat beest zelf uit de computer afkomstig. Het idee dat de filmers nachten zouden hebben doorgebracht in een observatietent met een infraroodlens, is een lachertje. Maar de bekende 'beeldtaal' van safari- en natuurprogramma's verhoogt het werkelijkheidsgehalte.

Beasts zit er vol mee. Zoals een camera in vogelvlucht, die een kudde kriskras vluchtende machrauchenia's volgt, alsof je in een helikopter over gazelles vliegt. Of een camera op de grond, waar diezelfde beesten in hun vlucht overheenspringen. Er is slow motion. En er zijn beelden waar de scherpe voorgrond vervaagt, terwijl de vage achtergrond scherper wordt. Dat is een volkomen overbodige handeling in een digitale omgeving, maar de kijker noteert onderbewust dat een camera wordt scherpgesteld. Een lens 'zie' je ook als een camera rond een object draait en de zon tegenlichtkringen in het glas werpt. Of als een beest zogenaamd modder tegen de lens spuit.

Prozaïsch

Lens, zon, lichtkringen en modder komen uit de computers van Mike Milne, waarin ook de dino's en hun warmbloedige opvolgers tot leven kwamen. Dit jaar kreeg hij er een Emmy voor, de hoogste onderscheiding van de Amerikaanse televisie en de zevende voor The Framestore cfc, het Londense bedrijf voor visuele effecten waar Milne directeur computeranimatie is. In de lobby zijn op beeldschermen flitsen te zien uit recente speelfilms, zoals Die Another Day, de nieuwe James Bond-film, waarvoor Framestore de titel sequence met explosies en 'smeltende gezichten' maakte. Hoe spectaculair ook het eindproduct, het begin van alle special effects is nogal prozaïsch, vertelt Milne een verdieping hoger achter een tafel met beeldschermen.

'In juni 1996 kwam de bbc vragen of we dinosaurussen konden maken in de stijl van Jurassic Park, maar dan op het beperkte budget van de televisie', zegt Milne. Een Amerikaans bedrijf had ze al een offerte gedaan: 10.000 dollar per animatieseconde. Daarmee zou de serie 90 miljoen pond (144 miljoen euro) hebben gekost. Volgens Milne was dat bedrag wel degelijk realistisch, dat wil zeggen als je speel- filmkwaliteit nastreeft. Dat was voor televisie geen vereiste. Mogelijk kon het dus goedkoper, maar het realisme mocht er niet onder lijden.

Milne's brainwave kwam met de vondst dat matig goede beelden in een natuurprogramma het realisme juist kunnen ópvoeren. Hij laat zien hoe dat ging bij het maken van een proefprogramma voor Dinosaurs. Over het scherm jogt een neushoorn, zeker honderd meter van de camera, in de ochtendschemering en met wolken mist over het land. Het beeld, afkomstig uit een doorsnee-natuurprogramma, is slecht, maar echt, zegt Milne. 'Je voelt dat je erbij bent.'

Over de lopende neushoorn verschijnt een 'skelet' van gekleurde lijnen. De computer heeft de bewegingen van het dier geanalyseerd en er een model uit gedistilleerd, dat nu zelfstandig kan lopen. Daarvoor hoeft het alleen te worden 'aangekleed'. Milne drukt op wat knoppen en zie, daar loopt een prehistorische neushoorn. Nog wat muisklikken en daar loopt een hele kudde door de ochtendnevel. 'Door niet-ideale opnamecondities te simuleren, heb je geen precieze detaillering nodig, zolang de beweging maar goed is', zegt Milne. De bbc viel ervoor.

Voor Dinosaurs en Beasts werden in klei dierenmodellen gemaakt en met een laser ingescand. Voor sommige dieren, zoals olifantachtigen, konden bewegingen worden gekopieerd uit de natuur. Voor andere beesten, zoals apen, moest Milne ze zelf maken. Die beelden werden gemonteerd in bestaande landschappen. Zo heeft de Messel-aflevering het echte Indonesië als decor.

Dinosaurs was technisch geen perfecte televisie. 'Marionettentheater', oordeelt een Britse grafisch kunstenaar bits over sommige scènes. Beasts was een grote sprong vooruit, die des te groter is omdat de technische eisen een stuk hoger lagen. Zo heeft een dinokop maar een paar bewegende delen: de ogen, een kaak die op en neer gaat en een tong. De kop van een zoogdier heeft niet alleen ingewikkelde ogen en een kaak die in drie dimensies beweegt, maar ook snorharen, wangen, oogleden, wenkbrauwen en huid die onafhankelijk van elkaar moeten kunnen bewegen en uitdrukkingen maken. Het aanbrengen van huid en haar over een virtuele laag spieren vergde het uiterste van de computer: in een smilodon die een paar seconden rent, zit het duizendvoudige aan rekentijd.

Sommige beelden, zoals een tand waar bloed vanaf druipt, of het glanzen van vocht in een ooglid, waren zelfs voor de computer te moeilijk, althans te bewerkelijk of te duur. Daarvoor werden fysieke modellen gebruikt, zogeheten animatronics. De smilodon-kop die je even in close-up door het gras ziet glijden, is dus geen computermodel, maar 'echt'. Hij rijdt op een wagentje en onder zijn snorrebaarden zitten kleine motortjes. De mammoet en de gezichtsprotheses van de acteurs die Neanderthalers spelen in de laatste aflevering, komen uit hetzelfde atelier.

Over de beeldschermen van Framestore kruipen en zwemmen nu de digitale acteurs van Sea Monsters. Een van Milne's medewerkers leest zuchtend een e-mail van een paleontoloog die de digitale bewegingen van een zeeschorpioen heeft afgekeurd. Je ziet dat het niet kan, aldus de geleerde. Diezelfde reflex hadden sommige kijkers bij sommige Beasts-scènes ook. Zoals een groot hoefdier dat sneller lijkt te lopen dan de grond onder zijn voeten verschuift, of een 'beerhond' die aan een bloederig karkas trekt, terwijl dat karkas duidelijk uit zichzelf beweegt. 'cbb's heten die scènes in het jargon', zegt Milne. Could be better.

'Eén reden dat onze oorsprong hier in Oost-Afrika ligt, is dat het een ideaal gebied is voor een rechtoplopende aap - een mengsel van bos en savanne.'

Dr. Duane T. Gish van de lobbygroep Answers in Genesis (Upholding the Authority of the Bible from the Very First Verse!) in Kentucky wil er nog niet aan. Dr. Henry Morris van het Institute for Creation Research in Californië evenmin. En Elaine Morgan uit Wales blijft met haar Aquatic Ape Theory moedig volhouden dat de mens afstamt van een nog onbekend waterdier. Maar de vierde aflevering van Beasts zegt dat we in Lucy, het 3,5 miljoen jaar oude skelet van een rechtoplopende aap uit Ethiopië, zo goed als zeker kennismaken met een verre nicht. Lucy is niet het enige lid van onze familie uit het Plioceen. We ontmoeten ook Grey, een mannetje dat een buiteling maakt op de maatschappelijke ladder dankzij Hercules' sex appeal op Belle, het über-vrouwtje van de groep. En dan is er natuurlijk nog Blue, een neefje dat een beetje zielig is sinds zijn moeder aan de malaria is overleden, maar die later toch nog goed terechtkomt.

Wie gelooft dat God de aarde in zeven dagen heeft geschapen, blijft moeite houden met de evolutie van de mens. Maar ook voor de rekkelijken is het niet makkelijk om je voor te stellen hoe sommige apen afdaalden uit de bomen, rechtop de savanne opwandelden, een deel van hun haar verloren en uiteindelijk supermarktwagentjes leerden besturen. Het bewijs daarvoor begint met de aanname dat hominiden sociale dieren zijn, met rollen en een taakverdeling. Om zo'n groepsproces te beschrijven, was het toekennen van namen de makkelijkste en in natuurprogramma's beproefde methode, vond de bbc, ook al is er uit alle gevonden fossielen nauwelijks één australopithecus te bouwen.

Dat kun je trivialisering noemen, erkennen onderzoekers Paul Chambers en zijn collega's. Programmamakers verkennen een grenszone tussen kennisoverdracht en entertainment. Maar het betekent niet dat ze daarbij onverantwoord op de hurken zijn gaan zitten. 'Je kunt simplificeren met behoud van het belang', zegt ook paleobioloog Michael Boulter, die zelf vaak voorbeelden uit het dagelijks leven gebruikt om zijn abstracte analyses van groepen fossielen handen en voeten te geven. 'Dat is iets anders dan er Disney van maken. Goed onderwijs heeft alles te maken met entertainment. Naar een goede leraar kun je uren luisteren zonder het idee dat je les krijgt.'

Extra publiek

Sir Neil Chalmers, de directeur van het National History Museum (nhm) in Londen, dat vorige maand een congres wijdde aan de vraag waar education ophoudt en entertainment begint, geeft hem van harte gelijk. 'Het bbc-publiek en onze bezoekers overlappen elkaar', zegt hij. 'Programma's als Beasts en Dinosaurs kweken interesse in en begrip voor ons vakterrein, met behoud van de wetenschappelijke normen. Dat geeft ons weer een kans om extra publiek te trekken, door er 'verwante' tentoonstellingen bij te maken. Maar zonder uit de koers te raken.'

Een voorbeeld daarvan is het pas geopende Darwin Centre, een nieuwe nhm-afdeling over evolutie. De duizenden specimina van dieren en planten uit de collectie, die tot voor kort stonden te verstoffen, zijn daar opgenomen in een wervelende show, waarbij bezoekers 'deel' worden van het wetenschappelijk werk in het museum. Misschien komen ze alleen om te griezelen bij het skelet van een brontosaurus, maar ze ontdekken dat het ontstaan van de tomaat, het oprukken van krabben in de Theems en het dieet van de mestkever net zo spannend kunnen zijn.

Programma's als Beasts laten het publiek met nieuwe ogen naar museumstukken kijken, geloven Chalmers en anderen. Wie in het nhm een skelet van t-Rex ziet, ziet t-Rex zelf. Een schedel in een vitrine is niet langer zomaar een bot. Beasts en Dinosaurs hebben er vlees opgedaan.

'Over die landbrug tussen Noord- en Zuid-Amerika trokken de sabeltandtijgers naar het zuiden.'

Alex Freeman heeft haar hoofd nu vooral bij andere dieren. De biologe is verantwoordelijk voor de 'interactieve component' van de nieuwe bbc-serie Life of Mammals. Een van de zoogdieren die daarin een hoofdrol spelen is donkerbruin, heeft spitse oren en woont met haar kinderen tussen zaagsel en gekleurde lapjes in een aquarium op Freemans kantoor in Bristol. Debbie, zoals deze huismuis heet, is net bevallen. Voor het oog van de wereld, want boven haar hok hangt een webcam, een aan internet verbonden camera. De vader, die Sir David heet, naar de geridderde regisseur van de serie, woont een paar meter verder. In een apart hok, omdat hij zijn kinderen misschien zou opeten. Dat zou weliswaar geweldige reality-tv opleveren, maar waarschijnlijk ook een schandaal. Vandaar. 'Ja, je bent sweet', zegt Alex, terwijl ze Sir David over haar hand laat kruipen.

Net zo sweet vindt ze de doedicurus, een gordeldier met een soort goedendag als staart, dat 1,5 miljoen jaar geleden leefde. Op de Beasts-website die Freeman maakte kun je zijn doopceel lichten, leren dat je zijn naam als 'dee-dik- yoo-russ' moet uitspreken en kun je hem knorrend horen kwaken - het geluid dat de bbc het beste bij hem vond passen. Onder het Changing World-icoontje zie je de wereldorde van het Pleistoceen, inclusief de landbrug uit het commentaar, ter hoogte van het huidige Panama.

Het zijn maar een paar van de extra dimensies van Beasts. 'De serie was ook de eerste complete interactieve televisie-uitzending in het Verenigd Koninkrijk', zegt Freeman. 'Kabel- en satellietkijkers konden tijdens de uitzending schakelen tussen drie kanalen. Wie de gewone versie beu was, kon zappen naar een kanaal met een wetenschappelijker commentaar en een kanaal waar werd uitgelegd hoe de serie tot stand is gekomen.'

De bbc leerde ervan wat technisch wel en niet kon. Freeman leerde er vooral iets anders: de onverzadigbare belangstelling van het publiek als je het op de juiste manier voert. 'Ik was stomverbaasd door de reacties, die soms recht uit het hart kwamen. Mensen bedankten ons bijvoorbeeld per e-mail dat we een leptictidium hadden laten zien, een springend zoogdiertje dat volkomen onbekend was.' En zeker zo interessant was volgens haar de kritiek, vooral op de vierde aflevering, met de vroegste mensen, waarover nog steeds wordt gedebatteerd op de website. 'Iedereen bleek een mening te hebben hoe australopithecus eruit ziet en zich gedraagt.' Voor Freeman is dat het bewijs dat de formule een succes was. 'We zijn erin geslaagd een onderwerp te laten zien dat nog niemand zo heeft gezien.'

'De mensen hebben een andere toekomst voor zich. Als er verandering komt, zullen ze die aankunnen, want ze kunnen zich aanpassen en zijn in staat de wereld om hen heen vorm te geven. Eens zullen ze op dit alles terugkijken.'

Zo eindigt de laatste aflevering van Beasts, 30.000 jaar geleden. Graag had Paul Chambers nog een aflevering gemaakt over killer kangaroos in Australië. 'Maar daarvoor had aflevering 4 over de australopithecus moeten vervallen en dat is juist de beste geworden', zegt hij achteraf. Als Beasts voor verbetering vatbaar is, ligt het eerder in verfijningen van de verhaallijn of in een probleem dt in de meeste afleveringen niet goed kon worden opgelost: de schaal. De vogels en planten die nu meestal als referentie voor de grootte van een dier optreden, werken niet goed, denkt Chambers, 'maar een mens erbij zou het meteen oplossen.' Dat is alleen aan het einde goed gelukt, waar Cro-Magnons mammoeten vermoorden. Chambers sluit niet uit dat daarom in de toekomst alsnog die verteller in beeld komt, die eerder als 'te saai' werd verbannen.

Wetenschap heeft een slechte naam, gelooft Chambers. 'Mensen wantrouwen wetenschap die ze uitsluitend zien als bron van kankerverwekkende chemicaliën of Frankenstein-voedsel. Niet voor niets is er nu zo'n belangstelling voor het paranormale: ze zoeken alternatieven. Die kloof moeten we dichten. Beasts doet dat door een vriendelijker gezicht van wetenschap te tonen.'

Beasts doet niet meer dan 'krabbelen aan het oppervlak', erkent Alex Freeman, maar dat is geen bezwaar. 'Als we twee kinderen nieuwsgierig hebben gemaakt en over twintig jaar werken ze in het Natural History Museum, ben ik al tevreden.' M

De uitzendingen van 'Walking with Beasts' worden in 2003 herhaald. De NCRV zal de uitzendtijden nog bekend maken.

Videobanden en dvd's van het programma zijn te verkrijgen bij de NCRV, telefoon 035-671 99 11.

Bij uitgeverij Tirion verscheen vorig jaar het door Tim Haines samengestelde boek:

'Walking with Beasts, een prehistorische safari'.

ISBN 90 4390265 9

Hans Steketee is correspondent van

NRC Handelsblad in Londen.

[streamers] De dieren hebben kleuren en strepen en vlekken, hoewel daar nauwelijks bewijzen voor bestaan.

'Voor Beasts hebben we elk feit met meer dan 400 specialisten gecheckt en gedoublecheckt.'

'Als je de pech hebt dat je er op het verkeerde moment bent, lijd je en sterf je uit.'

'De wolf is buiten; die metafoor past ook bij de dino's en andere beesten. Daarom zijn ze zo sexy.'

Sommige beelden, zoals een tand waar bloed vanaf druipt, waren zelfs voor de computer te moeilijk.

Een schedel in een vitrine is niet langer zomaar een bot. Beasts heeft er vlees op gedaan.

    • Hans Steketee