Het was niet de avond van Balkenende

Geen grote verschillen, in het eerste tv-debat van de komende verkiezingen. Er was wel een taakverdeling: Bos `deed' Balkenende; Marijnissen viel Zalm aan.

SP-voorman Jan Marijnissen kwam aan het begin van het eerste lijsttrekkersdebat op tv, gisteravond bij RTL4, met een waarschuwing: ,,Den Haag kan de mensen niet gelukkig maken, dat moeten ze vooral zelf doen.'' CDA-leider en demissionair premier Jan Peter Balkenende was nog voorzichtiger: er is ,,draagvlak'' nodig voor resultaten van een regering, ,,je kunt niet alles alleen''. Alleen PvdA-lijsttrekker Wouter Bos koos voor de aanval op het kabinet, toen het vermogen van politici om problemen op te lossen ter sprake kwam. ,,Veel mooie woorden, maar niks gepresteerd'', hield hij Balkenende voor.

Veiligheid, integratie van immigranten, vertrouwen in de politiek, waren de hoofdthema's van het eerste grote tv-debat van deze campagne. Níet centraal stond het onderwerp dat de lijsttrekkers zelf in toenemende mate zien als het belangrijkste campagnethema voor de Kamerverkiezingen van 22 januari: de tegenvallende economie en de noodzakelijke pijnlijke keuzen over bezuinigingen of belastingverhoging. Dat onderwerp was door organisator RTL4 naar het vierde discussieblokje verbannen, en kwam aan de orde in een adem met zorg, onderwijs en de publieke sector als geheel. Daardoor kwamen de verschillen tussen de partijen op economisch terrein niet scherp naar voren.

Het debat ging vooral over de thema's die in de vorige campage waren uitgegroeid tot de wapens van de toenmalige uitdager Pim Fortuyn. Niet toevallig, want de campagne zelf heeft voor de verschillende partijen - en organiserende omroepen - trekken van een herkansing met nieuwe spelers. RTL4 had nu voor een andere opzet van het debat gekozen dan vorig voorjaar. Toen figureerden de lijsttrekkers als exotisch spektakelnummer in een speciale uitzending van de Soundmixshow. Nu was een apart programma gewijd aan het debat tussen alleen de lijsttrekkers van de vier partijen die volgens de peilingen de grootste worden. Geen Halsema van GroenLinks of Herben van de LPF dus, wél VVD-leider Zalm.

De vier deelnemers hadden tevoren laten doorschemeren zich als topsporters intensief op de confrontatie te hebben voorbereid, maar grote politieke verschillen kwamen bij de hoofdthema's niet naar voren. Alleen Zalm liet zich ferm uit over immigratie (,,ja, Nederland is vol'') en kwam enige malen scherp in aanvaring met Marijnissen. Verder waren de vier sprekers vooral allen vóór zaken als verplichte integratie, inclusief sancties bij mislukking, voor méér agenten en vóór preventie van misdaad, naast repressie. Wat overbleef waren verbale schermutselingen over de inefficiëntie van de ideeën van de anderen.

Balkenende beriep zich erop ,,veel los te hebben gemaakt'' door een debat te starten over normen en waarden. Bos zag liever tourniquets en bewakers op de stations dan ,,mooie woorden''. Zalm schermde met de grondwet, waarin waarden als emancipatie volgens hem al sinds Thorbecke besloten liggen. Marijnissen haalde uit naar Zalm: ,,Je mag zo je punt maken over de cellen en de agenten, laat mij nu even uitleggen wat de oorzaken van criminaliteit zijn.''

Ondanks de relatief kleine verschillen ontspon zich zo een overzichtelijk debat. Links zaten de `linkse' leiders Bos en Marijnissen, beide zonder stropdas in de aanval op de wel bedaste leiders van de regeringspartijen aan de andere kant. Marijnissen deed wat van hem verwacht werd: scherp debatteren, af en toe een grapje en een vleugje anti-establishment. Er groeide een taakverdeling tussen Marijnissen, die Zalm aanviel, en Bos, die Balkenende `deed'.

Bos, minder dan de anderen bekend bij het grote publiek, verraste met een trefzekere houding. ,,Geef gewoon antwoord'', beet hij tenslotte op fortuyneske wijze Balkenende toe, toen deze weigerde te zeggen of het CDA nog met de LPF wil regeren. Maar het was niet de avond van Balkenende. De demissionaire premier was het meest ontwijkend van de vier, en werd steeds in de verdediging gedwongen. Maar midden in de nacht, wees een peiling van RTL4 hem toch aan als `winnaar'.

    • René Moerland