Campagne met een zakcomputer

CDA'ers roepen het in koor: deze campagne gaat om de inhoud. Wát die inhoud is, moet door één persoon van de partij worden duidelijk gemaakt, Jan Peter Balkenende. Kan de premier dat? `Hij moet oppassen dat hij niet in de oude, vertrouwde rituele dans vervalt.'

In de film Mr. Smith goes to Washington van Frank Capra uit 1939 wordt een jonge akela (James Stewart) gekozen tot senator. Hij neemt de trein naar Washington en valt bij aankomst van de ene verbazing in de andere. Over de omvang van het Capitool en de schoonheid van de vrouwen. Met zijn hoed in de handen struikelt hij zijn eigen kantoor binnen. De volgende dag brengt hij de parlementaire pers op de hoogte van padvindersknopen en vogelfluitjes.

Als Mr. Smith zijn eerste wetsvoorstel voor de aanleg van een federaal jongenskamp indient, wordt hij uitgelachen. Het terrein blijkt in handen te zijn van een projectontwikkelaar die er met de hulp van een collega-senator een dam wil aanleggen. Daarop trekt Smith ten strijde tegen corruptie en grootkapitaal. En hij wint.

Mr. Smith goes to Washington is de lievelingsfilm van Jan Peter Balkenende. De premier lacht als hij eraan wordt herinnerd. Hij heeft hem pas nog eens gehuurd. ,,Wat ik aantrekkelijk vind is dat de hoofdrolspeler een non-politicus is. Hij wint op grond van overtuigingskracht.''

Dat herkent u, zo'n Hollywoodproduct?

,,Het sprak me lang voordat ik politicus werd al aan. Mr. Smith als spokesman van de jongeren.''

Dat wil Balkenende ook wel zijn. Op 20 december ontmoet hij Katja Schuurman en Bridget Maasland van het BNN-programma Lijst Nul in de Trèveszaal. Ze dragen korte rokken, hoge laarzen. Ze praten schor en dagen hem uit. De premier als de onhandige leraar. De vragen dwarrelen om hem heen: het was toch een zootje in het kabinet? Moeilijk hè, kiezen? Bent u wel eens nerveus? Zijn antwoorden zijn mechanisch.

,,Nee'', antwoordt de premier op de laatste vraag. ,,Je moet je goed voorbereiden. Ik heb goede mensen om me heen.''

,,Wat is nieuwe politiek?'', vraagt Schuurman. Balkenende: ,,Er is iets belangrijks gebeurd voor 15 mei. Er bestaat afstand tussen de politiek en de mensen. Dat heeft de politiek niet goed begrepen.''

Zijn lippen glimmen. Zijn wangen lichten roze op bij zijn rode das. ,,Het is ook goed om met jongeren te communiceren'', zegt hij. ,,Met jullie.''

De dagen daarna komen er e-mails van jongeren binnen bij politiek assistent Jack de Vries. `Wat leuk dat hij daar zat bij die meiden', schrijven ze. ,,Ze zeiden niets over de inhoud. Alleen over de setting.''

Toch is De Vries tevreden. ,,Het was een goed inhoudelijk gesprek.'' CDA- voorzitter Marja van Bijsterveldt, lid van het campagneteam: ,,Je moet als regering goed communiceren wat je doet, via nieuwe kanalen. Daar is dit programma heel geschikt voor. Ik hoor daar weinig kritiek op.''

Voormalig voorzitter Marnix van Rij: ,,Een leider moet zich altijd omgeven met kritische adviseurs. Ik ken Jan Peter als een intelligent man die niet zit te wachten op complimenten als: ,,Goh, wat heb je het goed gedaan bij Katja Schuurman!''

Op 21 oktober, een week na de val van het kabinet, komt het campagneteam van het CDA voor het eerst weer bij elkaar in de donkerhouten regentenkamer van fractievoorzitter Maxime Verhagen. Van alle partijen zal het CDA sinds de vorige verkiezingen de grootste metamorfose moeten ondergaan.

Tijdens het debat op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart vorig jaar stelde Balkenende zich op als oppositieleider. Hij bezong de saneringspolitiek van Lubbers en kreeg bijval van Fortuyn. De werktitel van de campagne was: Stop Paars, Stem CDA.

De werktitel luidt nu: stabiliteit en vertrouwen. ,,Hij moet een rustpunt zijn'', zegt Ab Klink, directeur van het Wetenschappelijk Instituut tijdens de eerste campagnevergadering. Tegen Balkenende zegt Klink: ,,Je moet er met ínhoud staan.'' Niet berispend, maar constaterend. Hij wijst op de leiderschapscultus rond Lubbers die de partij uitholde. Die hype dreigt ook nu te ontstaan.

De nieuwe campagneleider Meüs van der Poel heeft de premier als unique sellingpoint bestempeld. Hij wordt sinds deze week ondersteund door vier externe adviseurs. Het Leidse reclamebureau Hart voor de Zaak is eerder betrokken bij de brainstormsessie voor de slogan. `Betrokken, Betrouwbaar, Balkenende' is de uitkomst. Hoe kan een politicus die een half jaar geleden revolutie predikte, nu een rustpunt zijn? ,,Hij moet oppassen dat hij niet in de oude, vertrouwde rituele dans vervalt'', zegt Marnix van Rij. ,,Het CDA zegt te gemakkelijk: `Als we nou maar besturen, zitten we goed. Dat is het enige dat we kunnen'.''

Van Rij spreekt van de `Bert de Vries-stijl'. ,,De vaste CDA-aanhang slinkt. Twintig procent van de zwevende kiezers laat zich leiden door het Jan Peter Balkenende-effect. Zo'n hoog percentage gekoppeld aan één persoon is levensgevaarlijk. Dit is de tweede en de laatste kans om de vertegenwoordigende democratie te herstellen. Om de burgemeester en de minister-president te laten kiezen. Stabiliteit mag de nieuwe politiek niet in de weg staan.''

,,De term stabiliteit heeft juist te maken met daadkracht van de regering'', zegt Balkenende. ,,De strijd is nog niet geleverd. Al zou de LPF nu een minder groot zetelaantal behalen, de gevoelens van de bevolking zijn niet weg. We moeten niet denken dat we er zijn.''

Ab Klink noemt het campagneteam `een club van af en toe intelligent advies'. Soms zit Balkenende erbij op maandagochtend, meestal laat hij zich vertegenwoordigen door Jack de Vries. Op 19 november beklaagt de premier zich bij Barend & Van Dorp over minister Nawijn die zich een dag eerder voor de doodstraf uitsprak. Jack de Vries krijgt e-mails binnen: ,,Moet je dat nu wel doen als premier? Het doet afbreuk aan zijn status.'' ,,Komt hij authentiek over?'', vraagt Marja van Bijsterveldt tijdens de bespreking een week later. Ze antwoordt zelf: ,,Ja.'' De andere aanwezigen knikken instemmend. ,,Hij treedt niet op waar hij zich niet senang voelt'', zegt Yvonne Timmerman, fractieleider in de Eerste Kamer.

Die ochtend wordt besloten dat Balkenende niet mee zal doen aan quizzen, spelletjesshows, kookprogramma's en `dingen in de privé-sfeer'. Een aanvraag van Ivo Niehe wordt afgewezen, net als de Postcodeloterijshow. ,,Voorwaarde is dat hij iets van zijn inhoud kwijt kan'', zegt Jack de Vries. Balkenende zal optreden in acht lijsttrekkersdebatten. De Buitenhof-uitzending van 19 januari is geheel aan hem gewijd. Dat heeft het campagneteam geëist om hem alle kans te geven zich als staatsman te profileren.

Campagneleider Van der Poel presenteert stralend de zakcomputer Blackberry. Zijn vingers vliegen over het schermpje. Hiermee kunnen de bewindslieden, de fractie en het team in januari vanuit het hele land e-mails naar elkaar sturen. ,,Het geheim van een goede campagne'', zegt Van der Poel, ,,zit in de innovatie van de interne communicatie.''

Op donderdag 2 januari aan het einde van de middag kondigt VVD-lijsttrekker Zalm aan dat hij de komende kabinetsperiode 8,5 miljard euro extra wil bezuinigen. Alleen personen die vier jaar van de laatste vijf hebben gewerkt, komen in aanmerking voor WAO, vindt Zalm.

Het oog van Jack de Vries blijft haken aan het bericht op teletekst. Hij loopt heen en weer door zijn werkkamer op het ministerie van Algemene Zaken. ,,Even met de MP bellen'', zegt hij. Die heeft het ook gehoord. ,,Over dekkingen zie ik niets'', zegt De Vries. ,,Je weet ook niet waar hij de andere 4,5 miljard vandaan wil halen.'' ,,We moeten nú de reactie bepalen'', zegt de MP. De Vries: ,,Zeggen we: Zalm roept, wij leveren onmiddellijk. Of wachten we tot morgenavond in het RTL-lijsttrekkersdebat?''

Die avond laat Balkenende het ANP weten ,,dat zijn VVD-rivaal niet goed bezig is met de WAO''. ,,Door de eis te stellen dat iemand tenminste vier van de vijf jaar gewerkt moet hebben, ondermijnt hij het draagvlak voor loonmatiging.''

,,Er komt meer dan bij de vorige verkiezingen een links-rechts polarisatie'', constateert Balkenende. ,,De oppositiepartijen links van de PvdA keerden zich tegen het paarse kabinet. Nu vormen ze een blok. Het CDA zit in het centrum.''

Vrijdagavond laat in het RTL-debat zit het CDA rechts. Wouter Bos gaat voluit in de aanval tegen Balkenende. De normen en waarden-discussie blijft volgens hem bij studies en woorden. Over integratie zegt hij: ,,Het verbaast me van iemand die het gezinsbeleid zo hoog in het vaandel voert, dat die zo moeilijk doet over gezinshereniging.'' Balkenende antwoordt niet meteen. Kijkt onzeker om zich heen. Het is pauze.

De premier wordt vaak afgebroken, komt er niet tussen als hij dat wil. Tijdens het laatste onderdeel `wie gaat met wie regeren' vraagt Bos: ,,Gaat u verder met de LPF?'' Balkenende twijfelt. Bos vraagt het nog eens. ,,Het CDA is een partij die niemand uitsluit.''

,,Balkenende was niet erg sterk'', zegt SP-leider Marijnissen na het debat. De premier zegt het ,,een leuk debat'' te hebben gevonden.

Dit is de vierde aflevering van een verkiezingskroniek. De vorige verschenen op 7, 14 en 21 december.

    • Jutta Chorus