Bonbons voor de ziel

Om te weten wat het nieuwe jaar zal brengen, hoef je geen horoscoop te lezen. Maar waarom dan wel? Ellen de Bruin over de basale psychologie en genoegens van horoscooplezers.

Omdat de kwaliteitskranten er natuurlijk niet in voorzien en het ook weer zoiets is om er speciaal andere media voor aan te schaffen, heb ik het een tijdje met het weerbericht gedaan. Gewoon, doen alsof ze over mijn eigen leven gingen, die voorspellingen. Ik kon me moeiteloos verliezen in de symboliek van mistbanken, opklaringen en een enkel aardbevinkje in Zuid-Limburg, las mijn liefdesleven terug in termen als `onstuimig' of `uitzonderlijk zacht' en de deadlines op mijn werk in `krachtige hogedrukgebieden'. Het weerbericht als horoscoop. Dat op teletekst voldeed het beste: een paar keer per dag vers, dankzij internet overal oproepbaar, en met een korte kop die mijn dag kon maken (`Zon nadert') of breken (`Temperatuur daalt naar nul', of, erger nog: `Schraal').

Maar het ging natuurlijk niet écht over mij, dus uiteindelijk zwichtte ik toch weer voor the real thing, ook vanwege plotseling gratis beschikbaar: de horoscooprubrieken in Sp!ts en later ook in Metro. Een paar regels per dag 's ochtends in de trein – als je er eenmaal mee begint is het al gauw niet meer genoeg, dan wil je méér, om te beginnen meer kwaliteit. Want ik ben sterrengewijs bereid een hoop te geloven, maar de horoscooprubriek in Sp!ts verloor toch danig aan gezag toen die een plotselinge `dramatische wending' in mijn leven, door mijzelf nog onopgemerkt, koppelde aan de boodschap: `Eet geen sterk gekruide gerechten'.

Gelukkig heb ik inmiddels een goede horoscoop op internet gevonden. Een heel persoonlijke. Telkens wanneer ik mijn geboortedag, -maand en -jaar intoets – vrijwel elke ochtend – krijg ik de mededeling: ,,Hallo beste Ram. Met betrekking tot liefde en partnerschap heb ik u het volgende te vertellen.'' En dan in enkele zinnen wat me die dag te wachten staat: ,,Ga op een uitnodiging in, die op u afkomt. Maar spreek er met niemand over. Men zou jaloers kunnen worden.'' Het is zo verslavend dat ik meestal meteen ook de daghoroscoop opvraag van mijn naasten: van mooie vriendinnen met turbulente liefdeslevens, van mijn eigen platonische en niet-platonische liefdes, van mijn liefste exen en collega's. Ze gaan reizen maken en nieuwe potentiële levenspartners ontmoeten, ze moeten ruzies op familiegebied bijleggen of krijgen belangrijke post, en ik weet het als eerste.

HET BARNUM EFFECT

Het lezen van horoscooprubriekjes is waarschijnlijk het leukst als je er helemaal niet in gelooft. Rationeel weet je dat het allemaal onzin is wat je leest; tegelijkertijd blijven sommige psychologische mechanismen die maken dat mensen in dergelijke alternatieve dingetjes kunnen geloven, onverminderd werken. Dat voel je, en dus voelt het alsof die rubriekjes over jezelf gaan, terwijl je weet dat het niet zo is. Dat is giechelig lekker.

Blijft de vraag: wat maakt mensen geneigd in horoscopen te geloven, zelfs in die simpele rubriekjes in tijdschriften die suggereren dat er maar twaalf verschillende soorten mensen bestaan? Welke psychologische mechanismen liggen daaraan ten grondslag?

Een van de belangrijkste is, volgens psychologen, het `Barnum-effect', genoemd naar het beroemde circus met als slogan `We have something for everyone' – er zit voor iedereen wel wat in.

Neem de volgende karakteranalyse: ,,Soms bent u erg sociaal en op anderen gericht, terwijl u op andere momenten meer teruggetrokken bent, meer op uzelf wilt zijn. U bent een onafhankelijk denker; als anderen iets beweren neemt u niet zonder meer aan dat dat klopt. U heeft ook de neiging om nogal kritisch over uzelf te zijn.'' In hoeverre herkent u zichzelf in deze tekst? Waarschijnlijk vrij sterk. Psycholoog Bertram Forer nam eens een persoonlijkheidstest af bij zijn studenten en gaf hun vervolgens allemaal, zonder op hun echte antwoorden te letten, bovenstaande karakterbeschrijving terug. Over het algemeen vonden de studenten de omschrijving zeer sterk op zichzelf van toepassing en de test goed tot uitstekend.

Forer wilde met zijn onderzoek aantonen hoe gemakkelijk mensen de deskundigheid van `autoriteiten' als waarzeggers, grafologen of beunhazerige psychologen accepteren, zodra er ook maar een kern van waarheid in hun vage, algemene diagnose schuilt. Hij publiceerde zijn onderzoek in 1949 en sindsdien is het `Barnum-effect' vele malen opnieuw aangetoond. Volgens sommigen dankt het zijn naam overigens niet aan de circusslogan something for everyone, maar aan de eveneens (maar ten onrechte) aan circusdirecteur P.T. Barnum toegeschreven uitspraak `there's a sucker born every minute'. Oftewel: wat laten mensen zich toch gemakkelijk bedonderen.

SPINOZA & DESCARTES

Maar aan het geloof in horoscooprubriekjes ligt ook nog iets basalers ten grondslag dan de menselijke neiging om hun eigen, unieke persoonlijkheid te lezen in vage en algemene uitspraken: mensen geloven simpelweg alles wat ze lezen of horen. In elk geval in eerste instantie. U denkt misschien dat u een bewering geheel neutraal in overweging kunt nemen en dat u vervolgens beslist of die waar is of niet. Op zich bent u dan in goed gezelschap, de filosoof Descartes dacht dat ook. Maar volgens zijn tijdgenoot Spinoza zit de menselijke geest zo niet in elkaar. Spinoza beweerde dat het begrijpen en het geloven van een bewering identiek zijn, dat mensen een bewering dus altijd in eerste instantie accepteren (want dat komt automatisch met het lezen of horen mee) en dat ze haar pas daarna, als ze denken dat het toch niet klopt, actief verwerpen.

Het lijkt het soort probleem dat alleen geschikt is om over te filosoferen, lang, 's avonds laat en met drank erbij, en dat dan in het voordeel van Descartes beslecht wordt omdat diens standpunt het meest voor de hand lijkt te liggen. Maar sociaal psycholoog Daniel Gilbert van de univeristeit van Texas in Austin heeft het experimenteel aangepakt, en nu lijkt Spinoza ruim drie eeuwen na dato alsnog gelijk te krijgen.

Volgens Spinoza kunnen mensen onware beweringen die ze hebben gelezen, alleen verwerpen als ze daar gelegenheid, tijd en aandacht voor hebben, zei Gilbert, begin jaren negentig; anders blijven ze ze geloven, hoe duidelijk het ook is dat ze onwaar zijn. Dat klinkt bizar, maar het is precies wat er uit zijn onderzoeken kwam. In een van zijn studies liet hij mensen bijvoorbeeld de strafmaat bepalen bij een politiedossier waar zogenaamd per ongeluk zinnen uit een ander dossier in terecht waren gekomen, in rode letters zodat de lezers konden zien dat die er niet bij hoorden. Tijdens het lezen van het dossier moesten de proefpersonen ook een aandacht-afleidend flauw taakje met blauwgekleurde getallen doen. Volgens Spinoza zouden ze dan geen gelegenheid hebben de rode teksten actief te verwerpen en alles geloven wat er in het dossier stond, ook dat waarvan ze wisten dat het er eigenlijk niet bij hoorde; volgens Descartes zouden ze de rode teksten negeren.

Spinoza kreeg gelijk. De rode teksten, met extra beschuldigingen erin, leidden ertoe dat mensen bijna twee keer zoveel gevangenisstraf gaven: geen zes maar elf jaar. En dat terwijl de proefpersonen wisten dat die rode teksten uit een ander dossier kwamen en dus over iemand anders gingen. Gilbert en zijn collega's publiceerden de resultaten onder de titel: `You can't not believe everything you read'.

PATRONEN HERKENNEN

Nu zult u denken: als ik mijn horoscoop in een tijdschrift lees, zit ik meestal geen gekke dingen met blauwe getallen tussendoor te doen, dus dan heb ik wel de gelegenheid me te realiseren dat zo'n rubriekje niet écht over mij gaat. Dat zou je inderdaad zeggen. Maar om te beginnen beïnvloedden de rode teksten in Gilberts onderzoek ook de proefpersonen die geen getallenopdracht hadden, en dus volop in staat waren te bedenken dat ze alles in rood moesten negeren: die gaven geen zes maar zeven jaar gevangenisstraf. Misschien worden mensen altijd wel érgens een beetje door afgeleid, al is het maar door het leven zelf.

Bovendien zijn er meer mechanismen die maken dat mensen de indruk krijgen dat horoscooprubriekjes over henzelf gaan. Zoals de neiging om naar bevestigende informatie te zoeken. Mensen zeggen bijvoorbeeld vaak dat baby's op de ouders lijken, bijvoorbeeld dezelfde neus hebben, of dezelfde ogen. En ze zien die overeenkomsten echt – ook wanneer het in feite een geadopteerd kind betreft. Het is nu eenmaal altijd mogelijk zulke overeenkomsten te vinden. Dat komt dan weer doordat mensen van nature geprogrammeerd zijn om patronen te herkennen in ogenschijnlijke chaos. Die eigenschap stelt ons bijvoorbeeld in staat taal te leren en over het algemeen snel te redeneren, maar zorgt er in onze vrije tijd ook weer voor dat we gezichten en dierfiguren zien in wolken, diepe betekenissen destilleren uit onbegrijpelijke dromen, of al dan niet belangwekkende mededelingen horen als we oude langspeelplaten achterstevoren afspelen.

Zo ook voelt het lezen van sterrenrubrieken automatisch, en tegen beter weten in, alsof een onbekende lang over je heeft nagedacht en heel veel over je weet wat je zelf nog niet weet. Het eerste is altijd lekker, het tweede maakt altijd nieuwsgierig. Dus, om de horoscooprubriek van The Independent on Sunday te citeren: ,,Your stars baby. Read them and weep''. Eigenlijk bent u er natuurlijk te intelligent voor, en te kritisch. Maar ja, dat is dan ook weer zo'n voor iedereen geldende mededeling die zomaar in uw horoscoop had kunnen staan. Of wilt u toch liever bij de tegenstanders horen? Op internet circuleren wel lijsten met namen van mensen die tegen horoscopen zijn. ,,Er zitten ook Nobelprijswinnaars tussen'', staat daar dan triomfantelijk bij.

Ach, geef er toch aan toe. Horoscooprubrieken zijn guilty pleasures, bonbons voor de ziel: je weet nooit van te voren wat erin zit. Ze mogen dan vol onzin staan, ze zetten wel lekker aan tot nadenken over jezelf en anderen, ze zijn een geweldig gespreksonderwerp als je tijdens de feestdagen niets anders weet, en ze leveren vooral een hoop plezier op. Wat nogal wat is, in deze tijden van bezinning. Een van mijn goede voornemens voor 2003: niet stoppen met horoscopen lezen. ,,En de fijne uren, waar u al zo lang op wacht, zullen voor u in vervulling gaan.''

    • Ellen de Bruin