Basisbehoefte

Een beroep doen op de ratio doet het altijd goed bij mensen die zich tot de intellectuelen willen rekenen. En geen wonder, is het niet de ratio die ons uit de klauwen van de natuur heeft gered? Alleen jammer dat religie nog steeds een rationele heilsstaat in de weg blijft staan. Maar moeten we wel persé van religie af om in deze rationele hemel te komen? Dat is overbodig.

Ratio is geen doel, maar een hulpmiddel bij het overleven. Het wordt vaker aangewend om een irrationeel doel te bereiken. Bijvoorbeeld behoeftebevrediging. Zo zijn er al heel wat strategieën uitgevonden door mensen om seksueel aan hun trekken te komen. Het hebben en beleven van seks is voor mensen een groter doel dan het graag rationeel willen zijn. In bed verdwijnt de rationele heilsstaat al snel op de achtergrond.

Religie is, net als seks, een menselijke basisbehoefte en bovendien uniek voor de menselijke soort. Grof vertaald betekent het Latijnse `religio' de relatie tot het grotere geheel. Of dit nu in christelijk of joods verband gebeurt, of in onwetendheid over de eigen overtuiging, mensen willen die relatie graag beleven en vormgeven, bijvoorbeeld door literatuur en kunstuitingen.

Het menselijk leven is ondanks al onze rationele scherpzinnigheid nog steeds een mysterie. Niettemin kan religie dit al eeuwenlang toegankelijk maken, door beelden en verhalen, zo, dat iedereen er een notie van krijgt. Religie probeert de `softe' kant van het leven tastbaar te maken. Juist daar waar enkel ratio zijn doel voorbij zou schieten. Alleen maar de ratio gebruiken is soms onverstandig en lijdt tot geestelijke armoede. En wie zijn partner alleen emotioneel benadert merkt dat deze snel bij hem wegloopt.

Religie heeft haar eigen terrein waarbinnen zij een nuttige functie vervult. Maar er zijn ook terreinen, zoals natuurwetenschap of de rechterlijke macht waar zij, wegens ongeschiktheid, buiten moet blijven. Religieuze verhalen zijn er om het mysterie van het leven beeldend te maken, op een manier die voor iedereen toegankelijk is.

Het gaat fout als religieuze verhalen worden gebruikt om het eigen gelijk te staven. Maar zoals bekend, alles wat goed is, kan misbruikt worden. Met water les je je dorst maar je kunt er ook iemand in verdrinken. En niet alleen religieuze geschriften zijn misbruikt, ook Darwin en Nietzsche zijn, door een overigens zeer antireligieus persoon, misbruikt om massamoord te rechtvaardigen.

Wat is nu het grote heil van dat materialistisch atheïsme? Als religie verdwijnt gaat het beter met de maatschappij? Het atheïsme, met haar arrogante, positivistische dwingelandij, heeft in enkele decennia meer slachtoffers gemaakt dan in de geschiedenis van de wereldreligie zijn gevallen. Moeten we aanhangers van een religie soms weer in een rationeel ingerichte goelag stoppen om ze van hun waanideeën te genezen? Omdat enkele extremisten zich misdragen? Dit lijkt mij onverstandig.

Rypke Zeilmaker is bioloog en freelance-journalist.

    • Rypke Zeilmaker