Tijd zij met je

Romans vertalen is een ondankbare klus. In het beste geval krijg je een schouderklopje van de dienstdoende criticus, die niet zal nalaten aan het slot van zijn recensie een paar foutjes te memoreren – al was het alleen maar om te laten merken hoe goed hij het boek heeft gelezen. Nog erger is het als er helemaal niets over je vertaling gezegd wordt. En als je echt tot de pechvogels behoort, wordt je pad gekruist door een ingezonden-stukkenschrijver die jouw werk van maanden ongelezen afdoet als `een noodzakelijk kwaad' en `een magerder boek'.

Dat laatste gebeurde Else Hoog, de vertaalster van de nieuwe roman van de Engelse Booker-Prizeveteraan Graham Swift (Last Orders, Waterland). Dankzij een vriendenakkoord tussen Swift en zijn Nederlandse uitgever kwam de vertaling van The Light of Day drie maanden eerder uit dan het origineel in Groot-Brittannië; Swift liet zelfs een aantal uit Australië geïmporteerde Engelstalige exemplaren uit de Nederlandse winkels terughalen. Else Hoog werd vervolgens door schrijver Herman Stevens in Het Parool bij voorbaat van haastwerk beschuldigd, en afgeschilderd als handlanger van een commerciële uitgever en een verachtelijk auteur die zijn publiek `verbiedt zijn werk te lezen zoals hij het geschreven heeft'.

Dat laatste is zwaar overdreven. De verteller van Het volle daglicht, een privédetective met `matrimonial work' als specialiteit, heeft een eigen stem, maar spreekt niet in dialect of anderszins ingewikkeld idioom, zoals de vele hoofdpersonen van Swifts vorige roman Last Orders (1996). Hoog heeft zijn korte, vaak elliptische zinnen adequaat vertaald, en net als in het Engels rijst uit de hoekige alinea's een door het leven getekende mannetjesputter op die zijn kleine hartje maskeert met mooie oneliners en een flinke dosis sarcasme. Het enige dat lezers van het Nederlands zouden kunnen missen, is Swifts stilistische spel met zijn grote voorbeelden: de Amerikaanse private-eye-romans van Raymond Chandler. Maar dat ligt niet zozeer aan Hoogs vertaling als wel aan het feit dat Chandlers boeken over Philip Marlowe hier te lande nauwelijks tot de literaire bagage behoren.

Het volle daglicht is een variatie op een klassiek thema. In meerdere opzichten, want de roman draait niet alleen om de eenzaamheid van een sympathieke rouwdouw, maar ook om overspel. Voortdurend heen en weer springend in de tijd vertelt George Webb (`Time: it's really on your side?') hoe hij twee jaar geleden in de arm werd genomen door een tot dan toe gelukkig getrouwde vrouw die had ontdekt dat haar man een verhouding was begonnen met de Kroatische vluchtelinge die ze uit goedertierenheid in huis hadden genomen. Deze Sarah Nash heeft op dat moment al maatregelen genomen en haar man gedwongen om de Kroatische op een afgesproken datum op het vliegtuig te zetten; maar om er zeker van te zijn dat haar rivale inderdaad en zonder haar man vertrekt, wil ze hen professioneel laten volgen. Geen moeilijke opdracht voor George Webb, die zoals zo vaak in zijn leven zondigt tegen regel nummer-één van zijn vak, nooit betrokken raken. Binnen twee ontmoetingen wordt hij verliefd op Sarah, en wanneer die haar man bij terugkomst van het vliegveld vermoordt, laat hij niet los. George bezoekt Sarah twee keer per week in de gevangenis en hoopt een nieuw leven met haar te beginnen wanneer ze over een jaar of acht vrijkomt.

Net als in de meeste romans van Raymond Chandler is het plot van ondergeschikt belang in deze antithriller van Graham Swift. De voorlopige uitkomst van de gebeurtenissen is bekend – wat niet wegneemt dat Swift ze spannend weet te beschrijven; het gaat niet om de raadselachtige daad van Sarah, maar om het leven en denken van Webb, en om de wurgende greep van het verleden (ook al het thema van Swifts beste roman Waterland, uit 1983). Webb verweeft zijn verhaal over `the Nash Case' met de drie traumatische en allesbepalende gebeurtenissen uit zijn leven: de echtelijke ontrouw van zijn vader, zijn ontslag als politieman en de scheiding van zijn vrouw. Het levert prachtige scènes op, beschreven in het alleen aan de oppervlakte emotievrije proza van Webb: hoe hij als jongetje (en detective in de dop) zijn vader volgt, en diens escapades verborgen houdt voor zijn moeder; hoe hij uit rechtvaardigheidsbesef een getuige van een misdrijf aanvliegt tijdens een verhoor; hoe hij zich ontwikkelt tot een thuiskok van allure om na de scheiding zijn dochter voor zich te winnen met wekelijkse etentjes.

Het leven van de eind-veertiger Webb is op zijn minst half mislukt, als Sarah zijn kantoor binnenstapt. Zij wordt zijn tweede kans, die hij met beide handen aanpakt. Tot frustratie van Webbs trouwe assistente Rita, een tragische Miss Moneypenny die hem voor gek verklaart dat hij jarenlang wachten investeert in een vrouw die hij twee keer in normale omstandigheden gesproken heeft. Maar George wordt niet alleen gedreven door liefde. Verwijzend naar de God in wie hij niet gelooft zegt hij `dat er op zijn minst één ander iemand zou moeten zijn die ons niet door zijn net laat glippen. Wat we ook doen, wat we ook gedaan hebben. Het is geen kwestie van goed of fout. Het is geen kwestie van gerechtigheid.'

Onder de handen van Swift wordt de geboren loser George Webb een tragische held, die zich willens nillens laat leiden door het Lot. `We overschrijden een grens,' zegt hij aan het begin van het boek; `we openen een deur waarvan we nooit wisten dat hij er was. Het had ook nooit kunnen gebeuren, we hadden het ook nooit kunnen weten. Misschien is het leven grotendeels alleen maar tijd die je uitzit.' George is een man van wie je gaat houden, die je een lang en gelukkig leven toewenst met zijn Sarah, als zij haar schuld aan de maatschappij voldaan heeft en `eindelijk naar buiten stapt, het volle daglicht in', zoals de laatste zin van de roman luidt.

Swift mag door romans als Waterland en Last Orders bekend staan als een humanist, een naïeve romanticus is hij niet. De kracht van Het volle daglicht zit hem ook in de dramatische ironie: de lezer begrijpt dat de zaken niet zo eenvoudig zullen zijn als George voorgeeft. Wat voor relatie kun je hebben met een vrouw die je tien jaar lang twee keer per maand ziet en van wie je nog steeds niet zegt te begrijpen waarom ze haar man heeft vermoord? Het antwoord op die vraag wordt de lezer niet gegund, maar dat doet niets af aan de indruk die Het volle daglicht achterlaat. Ook in vertaling.

Graham Swift: Het volle daglicht. Uit het Engels vertaald door Else Hoog. De Bezige Bij, 320 blz. €19,50 Het origineel, The Light of Day, verschijnt op 6 maart bij Hamish Hamilton.