Marx is net God, in Iran

In de berichtgeving over belangrijke historische gebeurtenissen, zoals de Iraanse revolutie in 1979, wil de menselijke maat weleens uit beeld verdwijnen. Je weet precies welke politieke spelletjes worden gespeeld en wie de nieuwe machthebbers zijn, maar wat dat nu precies betekent voor de bevolking van een land blijft vaak onduidelijk. De onbekendheid met het onderwerp van veel Europeanen was voor de in Frankrijk woonachtige Iraanse Marjane Satrapi een belangrijke motivatie om het stripboek Persepolis te maken. Telkens weer moest ze aan vrienden (`in Iran wonen mannen met baarden en vrouwen die rondlopen in zwarte tenten') uitleggen dat het allemaal een stuk genuanceerder lag. Het eerste deel van dit vierluik is, nadat het in Frankrijk een onverwachte bestseller werd, nu ook in het Nederlands verschenen.

Satrapi toont zichzelf als klein meisje met een hoofddoek. Geen van de Iraanse kinderen weet waarom ze dat ding precies moeten dragen. Er is een revolutie geweest, waardoor jongens en meisjes van elkaar gescheiden worden en een hoofddoekje voortaan verplicht is. De wijze waarop ze vertelt hoe ze als kind de revolutie meemaakte, is vertederend, en tegelijkertijd bloedserieus. Ze vertelt hoe God (een oude man met een lange baard) haar heeft uitgekozen om zijn profeet te zijn. Haar ouders raden haar het profeetschap af, omdat het bij sommige religieuze groepen verkeerd zou kunnen vallen. Die carrière houdt ze dan maar voor gezien, maar God blijft haar opzoeken en dat levert grappige dialogen op.

Haar lievelingsboek is een stripboek getiteld `Het dialectisch materialisme'. Het meest opvallend vindt ze dat Marx zoveel op God lijkt; al is Marx beter geknipt. De voorbereidingen van de revolutie zijn intussen in volle gang en haar ouders zijn 's avonds doodmoe van alle demonstraties en het stenen gooien. Ze hebben dan ook geen zin in een potje monopoly en lachen hun kind uit als ze dit voorstelt. Onbegrijpelijk voor de kleine Marjane. Ze hebben nooit tijd om iets leuks te doen!

De rijke ouders (ze bezitten een Cadillac en hebben een dienstmeisje) behoren tot het kamp van de intellectuele, linkse revolutionairen. Met de fundamentalistische groep komt het later tot een botsing, waar Satrapi over vertelt via haar oom Anouche. Hij zat jarenlang als politiek gevangene vast, maar na de revolutie komt hij vrij. Eindelijk kan Marjane op het schoolplein opscheppen dat ook zij een held in de familie heeft. Anouche is een communist die na ballingschap in onder meer de Sovjet-Unie terugkeerde. Als twee andere, linkse ex-gevangenen moeten vluchten voor hun leven, beseft ook Anouche dat hij gevaar loopt onder het nieuwe religieuze bewind. Het eerste deel eindigt met een krantenbericht over Anouche – `Russische spion geëxecuteerd' – en een heuse cliffhanger. Marjane vertelt God dat ze Hem nooit meer wil zien en vraagt zich af of er nog iets ergers kan gebeuren. De opbouw van het boek van onschuldige spelletjes tot executie van een familielid doet vermoeden dat dat inderdaad het geval is.

Persepolis is geen loodzwaar boek. De revolutie is onontkoombaar en drukt zijn stempel op het dagelijks leven van het gezin, maar toch word je er als lezer zijdelings mee geconfronteerd, net als de kleine Marjane. Zij heeft geen overzicht over het geheel en moet moeite doen om alle puzzelstukjes tot een begrijpelijk geheel te maken. Veel steun van haar ouders krijgt ze daar niet bij, omdat die haar niet serieus nemen en het veel te druk hebben. Door deze vertelwijze slaat Satrapi twee vliegen in een klap. Ze kan heel veel onderwerpen kort aanstippen en toch veel informatie kwijt; de (volwassen) lezer kan immers allerlei eindjes zelf aan elkaar knopen. Tegelijkertijd is het boek daardoor ook geschikt als kinderboek.

De tekenstijl van de debuterende Satrapi is eenvoudig, maar doeltreffend. Ze vermijdt (net als haar grote voorbeeld David B., die het voorwoord schreef en tekende) details en lastige perspectieven, zonder dat je dit als een zwaktebod ervaart. De eenvoud van de zwartwittekeningen straalt juist veel kracht uit en past perfect bij de toon van het verhaal.

Marjane Satrapi: Persepolis 1. Atlas, 76 blz. €13,50

    • Gerard Zeegers