De Latino's staan weer alleen

Latijns Amerika mort. Het continent voelt zich verwaarloosd door de grote noorderbuur.

Te midden van de Mexicaanse broccolivelden rond San Cristóbal schudde George Bush in februari 2001 de hand van zijn collega Vicente Fox en beloofde vriendschap. Het zou `de eeuw van het Amerikaanse continent' worden. En Mexico, zo onderstreepte Bush, de belangrijkste partner van de Verenigde Staten. Voor George Bush hield het buitenland in de achtertuin op. De rest van de wereld telde niet mee.

Twee jaar later blijkt dat de gezamelijke voorliefde voor cowboylaarzen, ranches en tortilla's niet de basis voor een langdurige vriendschap zijn. Fox, en met hem vrijwel alle Latijns-Amerikaanse leiders, voelen zich verwaarloosd. Op de eerste maanden na heeft de regering-Bush zich nauwelijks met de achterburen beziggehouden.

Natuurlijk, er waren de aanslagen op 11 september, de oorlog tegen terrorisme en nu houdt Bush zich met een mogelijke oorlog tegen Irak bezig. Maar Latijns-Amerika zit in een van de ergste crises in decennia, zo zegt men op het continent verontwaardigd.

Deel van de geringe slagvaardigheid van de VS is dat er op het ministerie van Buitenlandse Zaken niemand officieel verantwoordelijk is voor het Latijns-Amerikabeleid. Sinds 1998 hebben zowel de Republikeinen als de Democraten elkaars nominaties voor de twee topposten geblokkeerd. Otto Reich, voormalig ambassadeur in Venezuela en medewerker van president Reagan ten tijde van het Iran-contraschandaal, werkt al een jaar zonder benoemd te zijn. Zelfs met de installatie van een nieuwe Senaat, waarvan de meerderheid Republikeins is, is de in Cuba geboren Reich niet verzekerd van benoeming. Reich is voor behoud van het handelsembargo tegen Cuba. De Republikeinse senatoren uit de graanstaten Wyoming, Nebraska en Iowa zouden niets liever willen dan opheffing van het embargo.

Ondertussen eist Latijns Amerika dat de VS de enorme subsidies voor Amerikaanse boeren en staalbedrijven verlagen, wat de export ten goede zal komen. Het wil dat de miljoenen illegale Latino's in de VS papieren krijgen of erkend worden, en dat de VS Argentinië te hulp schieten. Argentinië volgde jarenlang trouw het voorgeschreven beleid van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), maar raakte desondanks in economische en politieke crisis. Armoede nam toe in een decennium van neoliberale markthervormingen. Corruptie en steeds meer onveiligheid namen eveneens toe, ondanks de terugkeer naar democratie.

De belangrijkste klager is Mexico, want zo verwoordde een diplomaat het in de Dallas Morning News: ,,Hoe je Mexico behandelt, zegt genoeg over de relatie met de rest van het continent.'' Voor Mexico is het belangrijkste probleem de verscherpte grenscontroles van de VS. Bush stond in augustus 2001 positief tegenover een plan om de naar schatting 4 miljoen illegale Mexicanen die langer dan vijf jaar in de VS wonen, te legaliseren. ,,Maar toen 11 september gebeurde, veranderde alles'', zegt hoogleraar immigratiepolitiek Nestor Rodriquez van de Universiteit van Houston. De VS verscherpten hun grenscontroles.

Daarnaast is Mexico benauwd voor een toevloed aan Amerikaanse producten op de Mexicaanse markt nu per 1 januari enkele beperkingen onder een vrijhandelsakkoord met de VS en Canada aflopen. De relatie bekoelde nog meer toen Fox vorig jaar augustus een bezoek aan Bush afzegde nadat in Texas een Mexicaan werd geëxecuteerd. ,,Fox kan zijn kiezers niets geven want Washington beantwoordt de telefoon niet meer'', zegt Rodriquez.

Chili, een van de weinige landen in de regio waar het relatief goed gaat, klaagt ook. Sinds 1994 praten Chili en de VS over vrijhandel, maar ,,we wachten nog steeds'', zegt de secretaris-generaal van Algemene Zaken, Heraldo Munoz. Ook Brazilië praat over vrijhandel, binnen de in 2005 op te richten Amerikaanse vrijhandelszone (FTAA). Maar ,,Brazilië wil een echte integratie van de Amerika's, nu kan je niet anders dan erkennen dat er een scherpe tegenstelling is tussen het noorden en het zuiden'', zei Luiz Inácio Lula da Silva, de nieuwe president van Brazilië toen hij begin december Washington bezocht.

Onbehagen was er eveneens over de Amerikaanse goedkeuring van de coup tegen de Venezolaanse president Hugo Chávez, vorig jaar april. Chávez kwam na 48 uur terug met steun van een deel van de bevolking, en sindsdien is het land ernstig verdeeld zonder dat een oplossing in zicht lijkt. De VS steunen ,,een democratische oplossing'', zo is de officiële reactie in Washington.

Het zijn slechts een aantal voorbeelden, maar er speelt meer. De weerstand onder de bevolking in Latijns Amerika tegen alles wat Amerikaans is – vrijemarkteconomie, neoliberalisme en privatisering – is de laatste twee jaar snel toegenomen, blijkt uit een jaarlijkse opiniepeiling van Latinobarómetro. Slechts 38 procent van de Latijns-Amerikanen gelooft nog in de Noord-Amerikaanse idealen, die tien jaar geleden het continent moesten redden. Het probleem voor de VS is dat als Latijns-Amerika verder terugvalt in chaos migratie, drugs en veiligheid in de eigen achtertuin een groter probleem zullen worden voor Washington dan Afghanistan of Irak, zo meent Andrés Oppenheimer, columnist van The Miami Herald. Sidney Weintraub van het Center for Strategic and International Studies denkt dat ,,het nog slechter zal gaan en je een instorting van de democratie krijgt. Als de economie instort, zullen mensen electoraal experimenteren'', zegt hij tegen persbureau AP.

Op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken vindt men dat er het afgelopen jaar vooruitgang is geboekt. Colombia heeft financiële steun gekregen in de strijd tegen drugshandel en terrorisme, Bush ondertekende handelsverdragen met Peru, Boliva en Chili en begon onderhandelingen over de Amerikaanse vrijhandelszone (FTAA). De nieuwe president van Brazilië, Luiz Inácio Lula da Silva, die bekend staat om zijn anti-Amerikanisme, werd begin december met open armen in Washington ontvangen en de VS steunden een lening van het IMF aan Argentinië en Brazilië. De landen die geen (financiële) hulp kregen, wisten het juk van corrupte elites niet af te werpen, zo zegt men in Washington, of moeten nog democratieën worden.

Die boodschap lijkt niet te zijn overgekomen in het zuiden. Een missie van de minister van Buitenlandse Zaken, Colin Powel, in het bezit van de eerder opgenomen presidentiële boodschap `De VS hebben geen belangrijkere bondgenoot dan Mexico', leidde eind november in hoongelach.

The Miami Herald schetste onlangs een doemscenario. Volgens de krant verwachten Latijns-Amerikaanse diplomaten nog tenminste tot 2004 door de noorderburen te worden genegeerd. ,,Ik ben bang dat we niet zullen zien dat de VS ons meer aandacht zullen geven totdat Bush wordt herkozen, of totdat iemand anders wordt gekozen'', zegt een van hen. ,,Onze bilaterale agenda is bevroren.''

    • Titia Ketelaar