Het nieuws van 31 december 2002

BELGISCHE TOESTANDEN IN DE EUROPA-WIJK... ANGST VOOR TABULA RASA... MAAR KEUS IS GÉÉN FAIT ACCOMPLI

Braakliggende terreinen. Herenhuizen waarin bomen groeien. Kantoorgiganten, winderige kruispunten, hijskranen. Veel restaurants en hier en daar een woonhuis. De Europese wijk in Brussel straalt niet de ambities uit van de duizenden Europese functionarissen die er werken. De reden is simpel: de Europese instellingen huren de meeste gebouwen die ze gebruiken. Ze vertellen vissers in Europa hoeveel kabeljauw ze mogen vangen, maar over de wijk waarvan zij grootgebruikers zijn, hebben ze niets te zeggen. Daarover gaan de Belgische staat, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de deelgemeentes. Dat deze verantwoordelijkheid vaak neerkomt op bizarre compromissen, verdwenen miljoenen en het quasi-lukraak neerplempen van wéér een kantoorgebouw, zal eenieder die ooit voet op het Schuman-plein heeft gezet, niet verbazen. De Nederlandse architect Rem Koolhaas maakte daar laatst een sterk staaltje van mee.

Het bureau van Koolhaas, de Office voor Metropolitan Architecture (OMA), stelde zich vorige zomer met 21 andere bureaus kandidaat om een stedenbouwkundige studie te doen in de Europawijk. Opdracht: een concept ontwikkelen om ,,evenwicht te vinden tussen de verschillende functies en actoren in het gebied''. Lege plekken moesten weg. Publieke ruimtes moesten worden heraangelegd. De Europese presentie moest duidelijker. Er was haast: er komen tien nieuwe EU-lidstaten bij en zodra de Europese Unie achttien leden telt, worden alle Europese topbijeenkomsten in Brussel gehouden. De aanbesteding dateert van 17 juli. Inschrijven kon tot 7 augustus. ,,Een formaliteit'', zei de premier van het Brussels Gewest, François-Xavier de Donnéa, toen hij over die superkorte periode, vakantietijd ook nog, werd ondervraagd: ,,Deze termijn dient uitsluitend om zich kandidaat te stellen''. De bureaus moesten vooral referenties en cv's insturen, en maximaal vijf A-viertjes over de know-how.

Koolhaas hoorde op 30 september per brief dat hij buiten de boot was gevallen. Reden: er ontbrak één handtekening in zijn papieren. Koolhaas' onderaannemer, de Brusselse architect De Geyter, was namelijk tussen 17 juli en 7 augustus op vakantie. Net als Peter Moors, directeur Beleidsvoorbereiding van premier Guy Verhofstadt, wiens naam en nummer boven de opdracht prijkten voor meer informatie. OMA-projectdirecteur Reinier de Graaf belde Moors meermalen, maar kreeg steeds een secretaresse die meldde dat hij op vakantie was.

In de afwijzingsbrief stond ook dat Koolhaas te weinig cv's van medewerkers had gestuurd, te weinig accent legde op mobiliteit en dat de projectreferenties te beknopt waren. Moors en een kabinetslid van De Donnéa waren de voornaamste juryleden. Zij hadden vier bureaus geselecteerd, alle uit België, om een plan uit te werken. Later zou er één worden uitgekozen.

De Graaf noemt de bijkomende redenen ,,lariekoek''. Hij had boeken gestuurd van projecten van Koolhaas, in de kandidaatstelling was een vervoersspecialist vermeld, ,,en ik ga toch geen cv's van secretaresses sturen?'' Hij kan niet geloven dat die handtekening de ware reden was. ,,Ik kan niet bewijzen dat dit een voorwendsel was, maar in België krijgen buitenlandse architecten weinig poot aan de grond''. Ook architect De Geyter zegt: ,,Ik denk dat er iets anders achter zit''. Een beroepsprocedure kan jaren duren. Het Nederlandse Europarlementslid Michiel van Hulten stelde onlangs vragen aan de Belgische premier en de Europese Commissie over de gang van zaken. Hij heeft nog geen antwoord gekregen.

Maar wat blijkt nu? Volgens een zeer betrouwbare bron zei Peter Moors op 2 mei, tijdens een gesprek over een project in de Europawijk, dat Koolhaas in geen geval de stedenbouwkundige studie mocht doen, want Koolhaas wilde een tabula rasa – oude gebouwen afbreken, nieuwe bouwen. ,,Daar is geen tijd voor''. Dit was twee maanden vóór publicatie van de studie in het Belgische Bulletin der Aanbestedingen. Kortom, Koolhaas maakte bij voorbaat geen schijn van kans. ,,Dit bevestigt mijn vermoeden dat het een hypocriete bende is in België'', zegt De Graaf.

Moors' angst voor een tabula rasa wortelt in een Groep van Wijzen, die een jaar geleden werd geformeerd door premier Verhofstadt en de voorzitter van de Europese Commissie, Romano Prodi. Koolhaas en ook schrijvers als Umberto Eco en Geert van Istendael zaten erbij. Ze debatteerden over `de plaats van Brussel in Europa en van Europa in Brussel'. Koolhaas was om een prikkelende presentatie gevraagd. Na weken van onbezoldigde research kwam hij met een nieuw EU-symbool (een `barcode' van kleurige streepjes), en de stelling dat de Europese instellingen in de Europawijk moesten blijven om schoon schip te maken met het verleden. Waarom zou je sommige gebouwen niet afbreken als de investering eruit was, en nieuwe neerzetten volgens een plan voor de hele wijk? ,,Dit tabula rasa was een gedachteoefening op lange termijn'', zegt De Graaf. ,,Het was nóóit uitgangspunt geworden voor onze stedenbouwkundige studie. Trouwens, onze kandidaatsstelling ging niet over inhoudelijke zaken. Het een heeft niets met het ander te maken. Waarom hebben ze dit niet gewoon gezegd? Dan hadden we het kunnen weerleggen''.

Bij de Europese Commissie schrikken ze van de uitspraak van Moors. Ze erkennen dat dit twijfels oproept over de reden van die afwijzing. Maar ingrijpen kunnen ze niet. Bij BRAL, de bewonersvereniging die al jaren vecht tegen het achterkamertjesbeleid rond de Europawijk, was wél bekend dat Koolhaas naar de smaak van Verhofstadt teveel in concepten dacht en te weinig in praktische termen. ,,Verhofstadt vond de plannen van Koolhaas een beetje een luchtbel. De realiteit is: België gebruikt Europa om met megaprojecten snel winst te maken. We staan erbij en kijken ernaar''.

Zo kreeg de Société Espace Léopold (SEL), `huisaannemer' in de Europawijk net een vergunning om een kantoor te bouwen voor de Europese Raad. De plek voor dit gebouw moest juist in de stedenbouwkundige studie worden onderzocht, waarna een architectenwedstrijd zou volgen. Is het paard weer achter de wagen gespannen of is dit een fait accompli dat de studie bij voorbaat ondergraaft?

,,Nee'', klinkt het bij het Brussels Gewest, ,,SEL koopt veel grond op. Er is geen geld om ze te onteigenen. Als er gebouwd wordt, kunnen we niet om ze heen''. Schrale troost voor Koolhaas: hij wordt kennelijk niet als enige links en rechts gepasseerd.