Bordeelbezoek, schaduwboeken en pepernoten

Morgen presenteert de parlementaire commissie die de bouwfraude onderzocht haar rapport. Belangrijkste vraag: is de overheid benadeeld en zo ja, voor hoeveel?

Een kleine vier maanden geleden gaf commissievoorzitter Marijke Vos uitleg over wat de parlementaire enquête wilde bereiken: ,,Het gaat ons niet om incidenten. Het gaat ons ook niet om het aan de paal nagelen van personen.'' Het gaat, zo moet morgen blijken als ze haar rapport presenteert, om de structuur van de bouwsector. Daarbij staan drie vragen centraal.

Zijn er prijs- en werkafspraken gemaakt en, zo ja, hebben die tot prijsverhogingen geleid?

'Klokkenluider' Ad Bos: ,,Waarschijnlijk deed iedereen het.''

Andere bouwers weerspraken dit niet en bleken ook administraties bijgehouden te hebben. Ze werden, om verborgen te blijven voor onderzoekende instanties, op privé-adressen bewaard en veelal vernietigd zodra de eerste verhalen over de afspraken in de publiciteit kwamen. HBG Civiel droeg het `schriftje' tijdens de verhoren over aan de enquêtecommissie. Ook de installatiebranche had een illegaal overleg waarbij heimelijk opdrachten onderling verdeeld werden.

Op Bos na weerspraken alle verhoorden uit de bouwsector dat het systeem gebruikt zou zijn om de prijzen van bouwprojecten te verhogen. Volgens hen waren de verschillende afspraken ingesteld om onderling werk te verdelen, niet om opdrachtgevers een hogere prijs te berekenen. Hoewel de onderlinge vergoeden in geld waren uitgedrukt, refereerden de bouwers er liever aan als `pepernoten' of Mickey-Mousegeld.

De Nederlandse Mededigingsautoriteit (NMa) denkt dat het kartel wel heeft geleid tot prijsverhogingen. De NMa hanteert een Amerikaanse vuistregel en stelt dat de prijzen door afspraken tien procent hoger uitvallen. De schade voor de overheid zou dan naar schatting een miljard euro bedragen.

Om de winst op de aanleg van de Schipholspoortunnel te verhullen, vervalsten Strukton en KWS facturen, moest ex-Strukton-directeur Jan Koelman toegeven. Hij zag daar geen kwaad in: ,,Het is reguliere winst die op een niet-reguliere manier werd genomen.''

Advocaten bleken namens de bouwconcerns en brancheorganisatie AVBB te hebben geprobeerd bij de NMa schuld te bekennen in ruil voor een generaal pardon. De NMa weigerde dit. Justitie onderzoekt mogelijke valsheid in geschrifte en illegale prijsafspraken bij acht bouwprojecten.

Is er sprake van corruptie in de bouw en, zo ja, op welke schaal?

Enquêtecommissie en justitie ontvingen van Bos een kasboek van het Koopconcern en een lijst met namen van ambtenaren van Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland die omgekocht zouden zijn. Justitie doet onderzoek naar zes ambtenaren van Rijkswaterstaat, Rijksgebouwendienst, provincie Zuid-Holland en gemeente Hoorn en enkele medewerkers van bouwbedrijven. Klokkenluider Ad en zijn broer Cok Bos en een oud-directeur van een dochtermaatschappij van Koop worden verdacht van diefstal van de schaduwboekhouding.

De openbare verhoren brachten geen concrete corruptiegevallen naar buiten. Wel waren er veel aanwijzingen dat overheidsfunctionarissen giften kregen. Uit een dossier van de belastingdienst bleek dat het Koop-concern 1,4 miljoen euro per jaar aan steekpenningen betaalde. Uit een verklaring van een topman van installatiebureau Wolter en Dros, onderdeel van het bouwconglomeraat TBI, bleek dat het bedrijf zich schuldig maakte aan ,,ongeoorloofde beïnvloeding van overheidsfunctionarissen''.

Koop-directeur Fred Veerman gaf toe met ambtenaren (die hem opdrachten gaven) naar het `bouwbordeel' te zijn geweest. Veerman liet ook zijn agenda's vernietigen om zijn politieke vrienden niet in problemen te brengen. Veerman: ,,Dat was de reden waarom ik dacht: ik gooi het gauw weg.''

De openbare verhoren maken aannemelijk dat er een praktijk is van vriendendiensten en het fêteren van politici en ambtenaren. De commissie beschikt over ten minste 25 namen. Het betreft onder meer reisjes, bordeelbezoek en sportevenementen. Hoge ambtenaren van de Rijksgebouwendienst accepteren zonder bedenkingen uitnodigingen van golftoernooitjes van aannemers aan wie ze opdrachten geven.

Hoe goed zijn de regels van de overheid en hoe strikt is de controle van de accountants?

Uit de verhoren kan worden opgemaakt dat lagere en hogere overheden gefaald hebben in hun integriteitsbeleid. Ook is de rijksoverheid verantwoordelijk voor aanbestedingsregels die fraude in de hand werken. Zo wordt controle op prijsafspraken bemoeilijkt door de verplichting om de enveloppen met de calculatie van aannemers die niet de laagste offerte hebben, ongeopend te laten. Uit de verhoren bleek ook dat het ministerie van Economische Zaken wist dat installatiebedrijven onderling de markt verdeelden.

Het betalen van steekpenningen is verboden, maar het ministerie van Financiën accepteert smeergeld (betaald aan overheidsdienaren) wel als fiscale aftrekpost.

Accountants blijken moeite te hebben met hun rol als onafhankelijk controleur van degene die hen betaalt. ,,KPMG wist al sinds 1998 dat dit speelde in de bouw en stelde geen vragen'', zei een controller van Ballast Nedam. KPMG stelde ook vast dat bouwconcern Volker Wessels Stevin zich bediende van prijsafspraken en rekenvergoedingen, maar ondernam ook daar niets tegen. Toen Koop Tjuchem KPMG inschakelde om het bedrijf door te lichten, werd de schaduwboekhouding eenvoudigweg genegeerd. Dat zou het beeld maar vertroebeld hebben, verklaarde de verantwoordelijke KPMG'er.

De NMa liet eerdere aanwijzingen voor prijsafspraken lopen. De secretaresse van een installatiebedrijf onthulde voor de enquêtecommissie prijsafspraken in de installatiebranche. Zij had die eerder aan de NMa gemeld, maar daar raakte men haar telefoonnummer kwijt. ,,Een vreselijke fout'', erkende de NMa.

www.nrc.nl: dossier bouwfraude