`Europa gevaar voor ons pensioen'

De pensioenen worden van alle kanten bedreigd. Hoe heeft het kunnen gebeuren dat werkgevers en werknemers zo laat de tering naar de nering zetten? Staatssecretaris Mark Rutte (Sociale Zaken, VVD): `Ik ben niet gekozen door die lui'.

`Is er een fotograaf? Nee?'' De staatssecretaris van Sociale Zaken doet zijn stropdas af. Mark Rutte (35) is dijkwacht in crisistijd. Een financiële storm beukt op het Nederlandse pensioenstelsel. Hier en daar stroomt water de polder in. Werkgevers en werknemers, die samen de pensioenen beheren, spreken bezweringsformules uit. Pensioenwaakhond PVK becijferde eind september het nijpende tekort op 23 miljard euro, te voldoen in één jaar. Nog afgezien van het extra vet dat de komende jaren op de botten moet komen. Beurzen open, dijken dicht. De pensioenpremies gaan drastisch omhoog. Bij PGGM, het pensioenfonds voor de sectoren zorg en welzijn, met 70 procent de komende twee jaar. Het toepassen van de inflatiecompensatie (indexatie) voor gepensioneerden – die doorgaans niet in de besturen van pensioenfondsen zitten – is twijfelachtig geworden.

Rutte is demissionair staatssecretaris en nummer elf op de VVD-lijst. Hij wil na de verkiezingen in januari graag terugkeren, maar hij beschouwt het Kamerlidmaatschap ook als een hoog ambt. Voordat hij deze zomer als een van de VVD-verrassingen naar Den Haag kwam, was hij directeur `human resources' bij een grote werkmaatschappij van Unilever, een concern met een premievrij pensioen en een robuust pensioenfonds. Zijn pensioenrechten zijn nu ondergebracht bij het ABP, waar de financiële positie zorgelijk is en de pensioenpremie naar 15 procent wordt verhoogd.

Hebben die verschillen door uw hoofd gespeeld bij uw overstap naar de politiek?

Rutte: ,,Nee, niet aan gedacht. En daarom pleit ik steeds weer voor een goede voorlichting aan werknemers als zij van baan veranderen. Aan je pensioen denken staat op zo'n moment niet op je radarscherm. Ik ging er onbewust van uit dat die twee pensioenfondsen er wel uit komen.''

Heeft uw nieuwe werkgever er iets over gezegd?

,,Daar vraagt u mij wat. Wie is mijn werkgever. De koningin? Premier Balkenende heeft het er in elk geval niet met mij over gehad.''

Is deze zorgeloosheid maatgevend voor de houding van werkgevers en werknemers?

,,Ja, ik denk het wel. Je zou willen dat je als werknemer actief voorlichting krijgt, zo van: dit zijn je opties. En dat er bij vrijwillige pensioenregelingen een financiële bijsluiter komt, zoals nu bij complexe verzekerings- en beleggingsproducten verplicht is. Ik wil dat zoveel mogelijk regelen in een nieuw pensioenconvenant, dat ik met werkgevers en werknemers wil afspreken.''

Is het niet een afgang voor ons pensioenstelsel, dat werkgevers en werknemers, die het stelsel ophemelen en aan het buitenland ten voorbeeld stellen, uw aansporing nodig hebben om hun informatievoorziening te verbeteren?

,,Uw woord `afgang' neem ik niet over. De fondsen hebben blijkbaar aanmoediging nodig. En daarbij prefereer ik overleg met de sector boven wetgeving. Ik merk dat pensioenuitvoerders dit ook vinden. Betere informatie moet het vertrouwen in het pensioenstelsel versterken. Ruim een week geleden was ik op het congres van de ondernemingspensioenfondsen, daar vreesde iemand voor zoveel informatie dat dit zou leiden tot overbelichting. Wel, ik kan u zeggen, daar zijn we nog ver van verwijderd.''

Wat wilt u eigenlijk met dat pensioenconvenant?

,,Ik moet bescheiden zijn als demissionair staatssecretaris. Maar er is een breed gedragen gevoel dat wij daarmee een positieve ontwikkeling stimuleren.''

Rutte raadpleegt zijn mapje met beleidsopvattingen en concludeert vervolgens dat het afketsen van een langjarig loonmatigingsakkoord met werknemers en werkgevers een pensioenconvenant niet uitsluit.

,,Mijn hoofdthema's voor een pensioenconvenant zijn verlaging van de pensioenkosten, blijvende soldariteit tussen de generaties en dus een eerlijke verdeling van lusten en lasten, en een verhoging van de pensioenleeftijd. Voor het kabinet is er nog een hoop te winnen. Maar nu gaan wij eerst proberen deze week een sociaal akkoord voor 2003 af te sluiten. En daarbij hebben we ook op pensioengebied wat te bieden. De verlaging van het fiscale percentage voor pensioenopbouw is voor 2003 van de baan, zodat werknemers sneller aan hun pensioen komen. Verder hebben we de uitleg van de brief van de Pensioen- en Verzekeringskamer, die per pensioenfonds maatwerk geeft om hun financiële positie te herstellen. En we kijken, en dat is ook nieuw, met werkgevers en werknemers in januari hoe de toestand in de pensioenwereld dan is.''

Werknemers en werkgevers hebben afgelopen vrijdag met elkaar loonmatiging afgesproken, maar, mocht het in het overleg deze week met het kabinet toch niet tot een sociaal akkoord komen, omdat zij volgens het kabinet te veel eisen stellen, is de extra ruimte voor de fondsen in 2003 dan ook van tafel?

,,Dan moeten wij er opnieuw naar kijken of we die buiten het akkoord toch overeind willen houden. Gezien de dreiging van oplopende loonkosten is het de vraag of het verstandig is om ruimhartig om te gaan met het begrip maatwerk.''

Wat moet de bijeenkomst in januari opleveren?

,,Dan hebben we inzicht in hoe groot de problemen echt zijn, doordat pensioenfondsen met problemen dan een herstelplan plus maatregelen voor één jaar en wellicht een langere periode bij de PVK hebben ingeleverd. De PVK heeft daarbij een eigen verantwoordelijkheid, ik kan die club geen aanwijzing geven en ik wil het ook niet. Misschien valt het mee. Als de beursgraadmeters stijgen, zo heb ik begrepen, nemen de problemen bij pensioenfondsen meer dan gemiddeld af.

,,Het goede nieuws is natuurlijk dat het pensioenstelsel overeind is gebleven. Ik wil het vertrouwen in het stelsel verder versterken met nieuwe wetgeving, waarin wordt geregeld dat pensioenfondsen alleen maar geld aan werkgevers mogen teruggeven, indien zij voldoende buffers voor indexatie voor gepensioneerden hebben. Datzelfde geldt ook bij het reduceren van pensioenpremies tot nul. Stap twee is: pas aan de indexatie komen als de pensioenpremies kostendekkend zijn gemaakt. En de derde fase, als de financiële situatie dan nog niet op orde is: een balans tussen premieverhoging en indexatieversobering. Die dingen moet je goed regelen, dat moet voor iedereen transparant zijn. Daar hebben de pensioenfondsen zelf ook belang bij. Maar ik merk dat zij geïrriteerd raken als ik probeer mee te denken.''

Wat is voor u een goed pensioen?

,,Een pensioen dat mee stijgt met de inflatie, en je hoopt ook op grote schaal mee stijgt met de welvaartsgroei.''

Sommige pensioenfondsen handelen niet naar uw opvattingen. Het metaalnijverheidspensioenfonds kort volgend jaar op de indexatie, terwijl er tegelijkertijd korting op de pensioenpremies wordt gegeven.

,,Het veld staat het vrij andere maatregelen te nemen. Er bestaat daartoe geen sluitende regelgeving.''

Wordt het dan geen tijd om een aanwijzingsbevoegdheid te hebben, zodat de PVK beleid kan verbieden wat uw instemming niet heeft?

,,Ik zoek liever structurele oplossingen. Ik ben erg voor een duidelijke rolverdeling: de sociale partners, de politiek, de PVK.''

U lijkt gevoeliger voor de geneugten van het poldermodel dan uw voorganger en partijgenooot Hoogervorst.

,,De sociale partners voelen dat anders... Maar ik ben niet gekozen door die lui. De VVD is geen traditionele polderpartij, maar een rechtstatelijke partij, als ik het zo mag noemen. In de besturen van de pensioenfondsen van ondernemingen zitten de individuele werkgever en de mensen die daar werken. Dat is goed.''

Hoe heeft het kunnen gebeuren dat de pensioenpremies zo lang beneden de kostprijs zijn vastgesteld? Hebben werkgevers en werknemers de tering te laat naar de nering gezet?

,,Ik moet voorzichtig zijn. Ik wil eerst meer feiten hebben. Dat overzicht hoop ik in januari te hebben als de PVK met haar röntgenfoto van het pensioenstelsel komt. Maar die schoksgewijze premieverhogingen, dat geeft een lelijk, rommelig beeld. Dat heeft negatieve gevolgen voor de koopkracht. Een bestuur van een pensioenfonds moet, indien het een verslechtering van de financiële situatie ziet aankomen, op tijd het premie-instrument gebruiken. En dat moet een glijdende schaal zijn.''

De pensioenlobby ijvert ervoor dat pensioenfondsen een tijdelijk tekort mogen hebben: minder vermogen dan nodig is om aan alle pensioenverplichtingen te voldoen. U bent, samen met het Centraal Planbureau en de PVK, de enige voorstander van de 100-procent-dekkingsregel.

,,De politiek staat er ook achter hoor. De Kamer heeft twee jaar geleden voor wetgeving gestemd waarin 100 procent dekking opnieuw is vastgelegd. En je merkt hoe relevant het is om aan die verplichting vast te houden, als je ziet welke bedrijven in het recente verleden zijn omgevallen, maar waar het pensioenfonds gelukkig voldoende geld had om aan zijn pensioenverplichtingen te voldoen. Fokker, bijvoorbeeld. KPN scheerde vorig jaar ook langs de rand van de afgrond. In de richtlijn van Europees Commissaris Bolkestein staat die verplichting overigens ook, net als de noodzaak tot transparantie.''

Welke invloed dicht u Europa toe op het Nederlandse pensioensysteem?

,,Daar zit de grootste bedreiging voor onze pensioenfondsen. In december moeten alle landen hun nationale `actieplannen pensioenen' bij de Europese Commissie hebben ingeleverd en ik hoop dat de Commissie strenge uitspraken zal doen. Dat zal grote gevolgen hebben. De echte grote risicolanden zijn Frankrijk, Spanje en Griekenland, die hebben nog bijna niets gedaan aan aparte financiering van de vergrijzing. België, Duitsland en Italië hebben wel iets gedaan, maar zij hebben nog een enorme achterstand. En samen zijn ze zeer dominant in de Europese economie. Nederland heeft alleen al via zijn pensioenfondsen meer dan 100 procent van het bruto nationaal product gespaard, Duitsland en België nog geen 10 procent. Als zij er niet voldoende aan doen dan hebben ze straks nog maar twee mogelijkheden om de vergrijzing op te vangen: monetaire financiering en oplopende staatschuld, dat zou dan een hoge inflatie van de euro tot gevolg kunnen hebben. Het gaat onze economie dus raken als andere Europese landen nu geen maatregelen nemen. Ze moeten in ieder geval hun staatsschuld verminderen en de pensioenleeftijd verhogen.''

Europa is een groter gevaar voor Nederlandse pensioenen dan de recente beurscrash?

,,Ja, een groter gevaar dan de koersval van de afgelopen drie tot zes maanden. Die heeft juist de kracht van ons pensioenstelsel bewezen.''