Esterházy laat fictie en non-fictie met elkaar botsen

Péter Esterházy, schreef een roman over de geschiedenis van zijn adellijke familie. In Hongarije is het boek een literaire sensatie. Zaterdag spreekt hij op het Crossing Border Festival, dat vandaag begint.

,,Meer dan negen jaar heb ik aan het boek gewerkt. De laatste drie waren het moeilijkst. Tot op het laatst dacht ik dat alles mis kon gaan.' Péter Esterházy (52) lacht voorkomend, bijna verontschuldigend. Voor de lezer is Harmonia Caelestis, zijn nieuwe monumentale werk over het aristocratische geslacht Esterházy, één grote, speelse belevenis. Voor de schrijver was het een angstig avontuur, dat op de valreep – het manuscript lag al bij de drukker – een verrassende nieuwe dimensie kreeg toen bleek dat zijn vader twintig jaar lang voor de communistische geheime dienst had gewerkt. ,,Ik moest op mijn hoede blijven', zegt hij in een koffiehuis aan de oever van de Donau.

Juist omdat zijn familie het thema was, moest de experimentele schrijver tot aan de grenzen van zijn kunnen gaan. Onlangs heeft hij zijn werkkamer opgeruimd en de schriften waarin Harmonia geschreven is in een grote doos gestopt. ,,Het weerzien was niet prettig. Ik werd voortdurend herinnerd aan mijn onzekerheden en doorhalingen.'

Aan materiaal had de schrijver geen gebrek. Over de Esterházy's bestaan talloze boeken. Het geslacht heeft een rijk spoor nagelaten in stads- en kloosterarchieven, legendes en overleveringen. In Hongarije zijn er nog maar een paar Esterházy's over, maar in Oostenrijk, Duitsland en Italië zitten er nog zo'n veertig. Ze kennen elkaar en van tijd tot tijd komen ze samen.

Ook al werkte Esterházy hele bibliotheken door om aan zijn materiaal te komen, het ging uiteindelijk om een roman en niet om de geschiedenis. ,,Daar liep ik tegenop toen ik een mooi boekje onder ogen kreeg over mijn oer-oer grootvader – tweede man naast de koning – die heel slim de kardinalen buiten spel wist te zetten. Leuk, dacht ik, maar interesseert me dat echt?'

De romanschrijver ontwierp de vader als de bindende figuur. Alle vaderen en voorvaderen ving hij onder de noemer van `mijn vader'. ,,Een vrij eenvoudige gedachte, die goed werkte. Als ik geschreven zou hebben: deze morgen schreef Nikolas Esterházy een brief aan de paus, zou dat niet veel zeggen. Maar als ik schrijf: vader schreef die morgen een brief aan de paus, verandert de hele tekst. Op deze manier kon ik de hele geschiedenis, ook die van mezelf en alles wat ik zelf bedacht had, in die historische context gooien.'

In het eerste deel van Harmonia Caelestis spint Esterházy zoveel draden als hij wil. De `vader' neemt op alle mogelijke tijdstippen in de geschiedenis alle mogelijke gedaantes aan: bisschop, bouwmeester, minister-president, tiran, niksnut en Don Juan. De tijdloze vader van de machtigste familie van Hongarije. Flarden, dwars door de geschiedenis heen. In het tweede deel ligt dat anders en moeilijker. Daar gaat het over zijn eigen familie. Zijn grootvader, zijn vader, zijn moeder, zijn broers en zusters. Esterházy was gewend experimenteel en modernistisch te schrijven. Alles kon. Als iets niet lukte, als een ontwikkeling stokte, kon hij altijd een zijpad inslaan. ,,Je kunt dat heel goed zien bij Stroomafwaarts dat nu ook in het Nederlands is verschenen. Daar komt de familie ook om de hoek kijken, maar heeft ze als thema geen vaste grond onder de voeten gekregen.' De speelruimte van de schrijver is in dit deel beperkter. De geschiedenis wordt een persoonlijk verhaal, gedicteerd door de lijn van het verleden. Het `waarheidsgehalte' wordt steeds groter totdat de schrijver ineens voorwerpen uit andere Hongaarse romans zijn verhaal laat binnenvliegen. ,,Dat is niet om de lezer bij de neus te nemen. Ik doe het om duidelijk te maken dat de vraag of iets waar is of niet in een roman niet legitiem is, geen betekenis heeft.'

Esterházy heeft geen aristocratische pretenties. Toen hij in 1950 geboren werd was de familie al onteigend en verbannen door de communisten. Hij groeide op in een dorp, in een gezin dat aanvankelijk als `vijand van het volk' met de blote handen op het land moest werken. Hij studeerde wiskunde en werkte een paar jaar als programmeur. Zijn eerste boek dateert van 1976. Toen in 1989 het communisme verdween, gold hij als één van de meest populaire en vooraanstaande Hongaarse schrijvers. Dat laatste dankt hij deels aan het feit dat hij nooit aanspraak maakte op de enorme Esterházy-landerijen.

Harmonia was bij verschijning in april 2001 een daverend succes in Hongarije. Alles kwam samen: de sympathieke schrijver in spijkerbroek, het roemruchte verleden van de Hongaarse adel, de willekeur en onderdrukking van het communisme. Een jaar lang genoot het lezerspubliek van het boek, van Esterházy's vader Mátyás, de laatste vader in de reeks. Van zinnen als: ,,Mijn grootvader keek op iedereen neer, mijn vader keek op niemand neer, ik knipper slechts met mijn ogen.' Totdat in mei van dit jaar volkomen onverwacht Verbeterde Uitgave verscheen, waarin Esterházy nauwgezet verslag doet van het feit dat zijn vader tussen 1957 en 1980 rapporten heeft geschreven voor de communistische geheime dienst. Enkele weken nadat hij de laatste versie van Harmonia bij de uitgever had ingeleverd, had Péter bericht gekregen van het archief dat hij het dossier van zijn vader mocht komen inzien. ,,Ik heb altijd gezegd dat ik alles wilde zien wat er was'.

In Verbeterde Uitgave staat precies te lezen wat er toen gebeurde.

,,Ik wist meteen waar het om ging en kon mijn ogen niet geloven. Mijn hand begon zo te trillen dat ik hem op tafel moest leggen. Toen ik het dossier opende, herkende ik onmiddellijk het handschrift van mijn vader', begint het boek. Een jaar lang heeft hij in het diepste geheim zitten werken. Voortdurend bang dat het geheim zou uitlekken. ,,Alleen mijn vrouw wist ervan. Ik heb het zelfs niet aan mijn broer verteld.'

Esterházy was er niet bij toen het boek – een combinatie van de rapporten die zijn vader voor de geheime dienst schreef en zijn eigen reactie erop – gepresenteerd werd. Maandenlang was hij niet beschikbaar voor commentaar. En ook nu praat hij liever niet over Verbeterde Uitgave. ,,Niet omdat het zoveel pijn doet. Maar omdat het anders anekdotisch wordt. Het boek zelf geeft antwoord op negentig procent van uw vragen.'

In Hongarije zijn Harmonia en Verbeterde Uitgave onlosmakelijk met elkaar verbonden geraakt. Het recente verleden ligt er heel gevoelig, linkse en rechtse politieke partijen worstelen met de vraag wie wel of niet `fout' is geweest. Esterházy werd in brede kring geprezen om de openhartigheid waarmee hij de waarheid onder woorden bracht. Alleen extreem-rechts vond het nodig om de schrijver te beschuldigen van `ijdelheid en geldzucht'.

Verbeterde Uitgave is nog niet vertaald. Begin volgend jaar komt het uit in het Duits. De schrijver vindt het geen enkel probleem dat Harmonia nu zelfstandig in Nederland verschijnt. Want hoe groter de afstand tussen de twee boeken hoe beter. ,,Wat mij betreft verschijnen ze ook nooit in één bundel. Het ene boek is een roman, het andere non-fictie.'

Toch zou Esterházy Esterházy niet zijn als hij niet ook een opmerkelijke interactie zou vaststellen tussen de twee boeken. Hij laat non-fictie en fictie keihard op elkaar botsen. ,,Dat laat zien hoe ingewikkeld literatuur werkt. Harmonia wordt vaak gelezen als de ware geschiedenis van de familie. Ik kan zeggen wat ik wil, maar de lezer gelooft mij niet. De lezer is de baas en doet wat hij wil en juist daarom is Verbeterde Uitgave zo'n klap, zo'n drama.'

Péter Esterházy treedt op 9 november om 14u30 op tijdens het driedaagse muziek- en literatuurfestival Crossing Border in Amsterdam. Harmonia Caelestis wordt zaterdag besproken in Boeken.