Twijfels over toelaatbaarheid

Moskou vindt het gebruik van een van fentanyl afgeleide stof bij de beëindiging van de gijzelcrisis toelaatbaar. Maar de vraag hoe de stof wordt gebruikt beslist over de toelaatbaarheid.

Hoewel nu op het eerste gezicht helderheid lijkt te zijn ontstaan over het in Moskou ingezette gas blijft nog veel onduidelijk. Opvallend is dat de Russen niet letterlijk spreken over fentanyl, maar een stof die is afgeleid van fentanyl. Er zijn inderdaad nogal wat aan fentanyl verwante verbindingen, zoals carfentanil en sufentanil, die een vergelijkbare werking hebben.

Ook blijkt er verwarring over de vraag of het meest voor de hand liggende tegengif tegen fentanyl en andere opiaten, het preparaat naloxone (Narcan), werkelijk is gedistribueerd. Vooralsnog lijkt het het meest aannemelijk dat er alleen een advies is geveven voor het gebruik van deze stof, en dan vooral aan ambulancepersoneel.

De OPCW, de VN-organisatie die toeziet op naleving van het verdrag tegen chemische wapens (CWC), bevestigde vanochtend dat men `in consultatie' is met de Russen over de inzet van gas in het Moskouse theater. Rusland is niet verplicht uit eigen beweging details te verstrekken, maar kan daartoe worden gedwongen door de directeur-generaal van de OPCW. Ook kan een andere staat, partij bij het verdrag, om een actie van de OPCW verzoeken. Tot op heden is dat niet gebeurd, aldus de woordvoerder van de OPCW in Den Haag.

Dat gebruik van fentanyl niet door de CWC wordt verboden, zoals de Russische minister van gezondheid Joeri Sjevtsjenko uitdrukkelijk verklaarde, is niet juist. Het verdrag tegen chemische wapens heeft in een `Annex on chemicals' weliswaar een lijst van stoffen (zoals zenuwgas en mosterdgas) opgenomen die altijd zijn verboden. Maar voor andere stoffen geldt volgens de meeste rechtsgeleerden het `General Purpose Criterium'. Het is het gebruik dat van een stof gemaakt wordt dat beslist over de vraag of het een chemisch wapen is. Ook een natuurlijk gas als kooldioxide (CO2) kan een dodelijke werking hebben. Boeren doden er eendagskuikens mee.

In het onderhavige geval is een fentanyl-verbinding met een opvallend langdurige en zware werking gebruikt voor wetshandhaving. Deskundigen van naam in de VS en Engeland (zoals Jonatan Tucker en Julian Perry Robinson) hebben sterke twijfels uitgesproken over de toelaatbaarheid van de actie.

De kernvraag is hoe Rusland opeens aan de middelen kwam om een zeer grote hoeveelheid fentanyl (of carfentanil e.d.) te vernevelen. Anders dan narcosegassen zoals lachgas, halothaan en sevofluraan zijn de opiaten niet gasvormig maar vast. Ze moeten altijd in opgeloste vorm worden toegepast. Voor medische toepassing worden ze daarbij soms wel verneveld (om ze als zogenoemd aerosol te laten inademen) maar dat gebeurt altijd op zeer kleine schaal.

Het is veelzeggend en verontrustend dat fentanyl en carfentanil hoog staan op de lijst van stoffen die de Amerikanen en Russen in onderzoek hebben als toekomstig niet-dodelijk wapen in de strijd tegen terrorisme.