De geesten mogen niet gaan zweven

Het Ro Theater speelt twee stukken van de Ierse schrijfster Marina Carr, die zaterdag tegelijk in première gaan. De twee hoofdrolspeelsters over sterke vrouwen in een onheilspellende wereld, ontleend aan Antigone en Medea.

Het Rotterdamse gezelschap Ro Theater hoopte dat de Ierse toneelschrijfster Marina Carr (1964) ter gelegenheid van de première van de dubbelvoorstelling Portia Coughlan en Kattenmoeras naar Nederland zou komen. Maar vanuit Dublin geeft Carr geen teken van leven, zelfs niet dat ze niet komt. In hoeverre dit zelfverkozen isolement exemplarisch is voor haar werk en haar personages moet de toeschouwer zelf uitmaken. Daartoe bieden de voorstellingen alle kans.

Als leesteksten zijn de stukken van een onthutsende zeggingskracht. Ze tonen twee vrouwen, Portia Coughlan uit het gelijknamige stuk en Hester Swane uit Kattenmoeras, die zich staande weten te houden in een gewelddadige, dreigende omgeving van oerkrachten, niet-begrijpende mannen en mythische geesten. In de regie van Alize Zandwijk ontving hoofdrolspeelster Sanneke Bos en het hele ensemble van het Ro met Portia Coughlan veel lof tijdens de Wiener Festwochen 2002.

Wat Sanneke Bos misschien nog het meest verbaasde in Wenen is dat een groot aantal toeschouwers de tak van een boom, die het toneelbeeld overheerst, niet kon duiden: ,,Toch is het een krachtig beeld. Portia Coughlan is een familiedrama. Portia verliest haar tweelingbroer door zijn zelfmoord in de rivier Belmont. Dat verdriet verstikt haar. Ze sleept haar dode broer in gedachten elke seconde met zich mee. Die boomtak staat voor het gezin, voor je wortels, de `roots' zo je wilt. Carr schetst een ontluisterend beeld van een vrouw die gevangen is in een gezinssituatie met man en kinderen; ze raakt aan de alcohol. Ondanks het huidige familieleven zuigt het verleden haar naar zich toe, gepersonifieerd door de geest Gabriel. Ze wil zich van hem losmaken, maar dat lukt niet. Portia Coughlan is een bewerking van de Griekse tragedie Antigone. Een zuster die koste wat kost haar dode broer wil eren met liefde en aandacht.''

Evenals Sanneke Bos wil Anneke Blok, die jarenlang aan het Amsterdamse Trusttheater was verbonden, elke anekdotiek in haar vertolking van Hester Swane in Kattenmoeras vermijden. Dit stuk is zwaar van symboliek. In het begin sleept Hester een zwarte, doodgevroren zwaan over het toneel. Zijzelf heet ook nog eens `zwaan'. Ze komt in contact met mythische personages als de Kattenvrouw, heerseres over het desolate Kattenmoeras, en een Geestenvriend, een man die alleen zij kan zien. Wanneer haar overspelige man met zijn nieuwe minnares trouwt, besluit zij hun kind te doden. Hester Swane is het evenbeeld van Medea, de legendarische tovenares die haar beide kinderen vermoordt.

Anneke Blok stond nooit eerder in een Griekse tragedie. ,,Wat voor mij van wezenlijk belang is in Kattenmoeras is de kracht van de verbeelding'', zegt ze. ,,Hester Swane is de enige die de Geestenvriend ziet, ze praat zelfs met geesten. In de regie van Alize Zandwijk zijn die ook daadwerkelijk te zien, net zoals de verdronken Gabriel uit Portia Coughlan over het toneel rondloopt. Als je iets werkelijk graag wilt, dan kun je het visualiseren. Ik zie die geesten voor me. Dat klinkt als iets ongrijpbaars. Daarom streven wij ernaar in de regie elke Keltische verwijzing of eenduidige anekdotiek te vermijden. Die zwaan is voor mij gewoon een zwaan, ik heb daar verder geen gedachten over. Dat zou tot overdaad leiden.

,,Het gaat ons ook niet aan deze onheilspellende wereld als de autobiografie van de schrijfster te interpreteren. Het stelde me gerust dat haar toneelstukken de uitvergroting zijn van verhalen die haar zijn verteld of die ze zich herinnert van vroeger. Aan het slot zal ik als Hester met een van de geesten dansen. Hester is eenzaam, en eenzaamheid druk je het beste uit in dans.'' Ook Sanneke Bos benadrukt de helderheid die het gezelschap in de voorstelling nastreeft: ,,Realiteit en mythe raken elkaar heel dicht. De opdracht van Alize Zandwijk is geweest dat de stukken van Carr nooit mogen gaan zweven. Daarom schuilt er een bijna tomeloze energie in het spel.''

`Portia Coughlan' en `Kattenmoeras' door Ro Theater, William Boothlaan, Rotterdam. Dubbelpremière 2/11, 16.00u en 20.30u. Tournee t/m 22/12. Inl: 010-4047070 of www.rotheater.nl