Turkije vreest `guerrilla' na verkiezingen van zondag

Hoe ver zal de Turkse seculiere gevestigde orde gaan om de islamitische AK-partij dwars te zitten als deze de verkiezingen van zondag wint? Dat is de grote vraag in Turkije.

Zeki (niet zijn echte naam) heeft een winkel in de toeristenwijk Sultanahmet in Istanbul. Mede om indruk te maken op de meisjes schafte hij zich enkele maanden geleden een snelle bolide aan. Maar Zeki maakt zich zorgen. En die angst betreft niet alleen een eventuele Turkse betrokkenheid bij een oorlog in Irak. ,,Er komen verkiezingen'', zegt hij terwijl hij aan een glaasje thee nipt. ,,En daar komt gedonder van.'' En dus heeft hij met pijn in zijn hart de bolide (die bij de meisjes erg succesvol was) verkocht. De opbrengst staat in dollars op de bank. ,,Na de verkiezingen wordt Turkije instabiel'', zegt Zeki. ,,Als ik het geld in Turkse lire zou aanhouden ben ik een dief van mijn eigen portemonnee.''

Zeki is niet de enige die zich zorgen maakt om de verkiezingen van zondag: velen in Turkije vrezen dat bij een overwinning van de AK-partij, die volgens de peilingen sterk op kop ligt in het politieke veld, het land een turbulente periode tegemoet gaat. Het seculiere establishment, inclusief het machtige leger, wantrouwt de AK omdat deze zijn wortels heeft in de moslim-fundamentalistische politieke familie. Volgens de leider van de partij, Tayyip Erdogan, heeft de AK afstand genomen van de islam als uitgangspunt voor de politiek, maar het seculiere establishment is daarvan lang niet overtuigd. En dus is dat al voor de verkiezingen begonnen aan een offensief om de AK haar plaats te wijzen.

Vorige maand bepaalde de kiescommissie na veel getouwtrek dat Erdogan zelf niet aan de verkiezingen mag meedoen omdat hij is veroordeeld wegens het aanzetten tot religieuze haat: in 1997 las hij publiekelijk een gedicht voor waarin moskeeën als ,,kazernes'' werden omschreven en gelovige moslims als ,,soldaten''. De hoogste openbare aanklager is vervolgens een procedure begonnen om de hele AK-partij te verbieden. Erdogan trad immers na de uitspraak van de kiescommissie wel terug als oprichter van de AK, maar niet als politiek leider. Maar mensen met een veroordeling zoals Erdogan mogen helemaal niet aan politiek doen, laat staan een partij leiden, aldus de aanklager. En zo wordt Turkije, dat toch wel wat gewend is, geconfronteerd met zaken die ook hier toch nooit zijn vertoond: een politiek leider die niet aan politiek mag doen en een partij die de verkiezingen waarschijnlijk gaat winnen, wellicht mede een regeringsploeg gaat vormen maar dan, terwijl zij regeert, eventueel verboden gaat worden. ,,Vind je het gek dat ik voor dollars kies'', gromt Zeki in Sultanahmet, terwijl hij weemoedig terugdenkt aan de bolide.

De grote vraag die Turkije bezig houdt, is hoever het seculiere establishment zal gaan in zijn strijd tegen Erdogan en de zijnen. Erdogan heeft de laatste maanden zijn uiterste best gedaan om te bewijzen dat hij de politieke islam voorbij is. Zo liet hij gisteren, op de grote feestdag van de Turkse Republiek, nog een boodschap uitgaan die bol stond van de liefde voor het seculiere Turkse staatsbestel, met zijn strenge scheiding tussen kerk en staat. Eigenlijk is iedereen het erover eens dat de bal nu op de helft van het seculiere establishment ligt: hoe ver is dat bereid te gaan om Erdogan te neutraliseren?

Een factor bij die afweging is ongetwijfeld de precaire economische situatie van Turkije. De economie begint zich enigszins te herstellen van de zware klappen die zij vorig jaar kreeg. Maar het laatste waar die economie behoefte aan heeft is politieke instabiliteit. Hoe fragiel de markten nog zijn, bleek toen partijleider Erdogan een ietwat ongelukkige opmerking maakte over het programma dat Turkije in samenwerking met het Internationale Monetaire Fonds (IMF) voor het herstel van de economie heeft opgesteld: de Turkse lire zakte onmiddellijk en de dollar ging omhoog. Sommige Turken houden er nu al rekening mee dat na een overwinning van de AK de dollar langs de magische grens van twee miljoen lire zal schieten (nu staat zij nog net onder de 1,7). Een guerrilla tussen het establishment en de AK zal de dollar, zo vrezen velen, naar ongekende hoogten brengen (en de Turkse economie naar peilloze diepten).

Ook de Europese Unie speelt een rol. De Europese Commissie liet onlangs weten Turkije geen datum voor toetredingsonderhandelingen te willen geven, onder andere omdat het nog niet aan alle vereisten op het gebied van de mensenrechten voldoet. In het rapport waar de Europese Commissie haar oordeel op baseerde, werd kritiek geleverd op het verbod voor AK-leider Erdogan om aan de verkiezingen deel te nemen. Op de top van Kopenhagen in december besluiten de Europese leiders naar verwachting over de Turkse datum. De kaarten voor Turkije, dat al in 2003 wil onderhandelen, lijken niet al te gunstig te liggen. Frictie na de verkiezingen zou zijn kansen tot nul reduceren.

En zo houdt Turkije de adem in. Gisteren kwam het op de receptie ter gelegenheid van het grote feest van de Turkse Republiek volgens de Turkse pers tot een incident tussen president Sezer, die bekend staat als een uiterst seculiere liberaal, en Erdogan. Sezer was klaarblijkelijk zeer geïrriteerd over de algemeen beleden opvatting dat Erdogan, ook al mag hij zelf niet aan de verkiezingen meedoen, bij een overwinning van de AK bepaalt wie de nieuwe Turkse premier wordt. ,,Dat bepaal ik'', sneerde Sezer, ,,Niet een politiek leider die niet eens zitting heeft in het parlement.'' Was het incident een voorbode van wat Turkije staat te wachten?

    • Bernard Bouwman