Hollands poldermodel in de tropen

Met Lula als president durven Brazilianen weer te hopen. Ze kiezen voor `de vierde weg', met een sociaal pact dat leidt tot banen en industriële ontwikkeling. Een `eerlijker kapitalisme', als het aan Lula ligt.

,,De markt moet ook weten dat mensen drie keer per dag willen eten.'' Dat antwoordde de nieuwe president van Brazilië, Luiz Inacio Lula da Silva, op de vraag wat hij vond van een uitspraak van The Economist. Het Britse weekblad had er fijntjes op gewezen dat de financiële markten elke dag stemmen, en de Brazilianen maar eens in de vier jaar. ,,Er is hier nog een hoop honger', zei Lula de avond van zijn historische verkiezingszege. ,,Ik neem de noden van de bevolking even serieus als de eisen van de markt. We zullen zorgen dat we die twee in evenwicht brengen.''

Dit is de kern van het Lula's `eerlijker kapitalisme'. Niet zo vreemd voor een opstandige vakbondsleider die zich ontwikkelde tot sociaal-democraat. Wel opmerkelijk is het gejuich waarmee Lula nu door zijn vroegere critici wordt begroet. Plotseling lijkt het land in vuur en vlam te staan. `De arbeider van de hoop', kopte het conservatieve dagblad O Globo de dag na de verkiezingen. Professoren en columnisten rollen overal elkaar heen met loftuitingen. Ze prijzen de `volwassenheid' van Brazilië dat een ex-draaibankwerker tot president `durft' te kiezen. ,,Het einde van het neo-koloniale denken'', oordeelde de tv-politicoloog Giscilio Cerqueira maandagavond. ,,Alles komt in beweging. Er is een nieuwe energie die niet meer te stoppen is'', zegt zijn collega José Faria. De rest doet niet onder.

Velen lijken in Lula zelfs het symbool van een `vierde weg' te zien: ,,De derde weg van sociaal-democraat Tony Blair is dood'', verklaarde socioloog Luis Carlos Fridman in O Globo. Het ,,vermogen verontwaardigd te raken''' zoals Lula het noemt, ketst in Europa af op onverschilligheid en de angst privileges te verliezen. In Brazilië, meent Fridman, is de overwinning van Lula ,,het begin van een beschavingsproces van een machtig, wreed, en discriminerend kapitalisme.'' Een inhaalslag dus. Maar tegelijk een nieuw, mondiaal experiment.

Socioloog Carlos Motta noemde Lula's arbeiderspartij (PT) ,,de meest expressieve linkse partij ter wereld''. Immers, de basale eisen van een bezitloze meerderheid worden nu gekoppeld aan de eisen van een leven in de geglobaliseerde wereld. Zowel Motta als Fridman weten het zeker: met Lula als president is hier, in de derde wereld, de `vierde weg' geboren.

Natuurlijk speelt opportunisme een rol bij dit gejuich. Brazilië heeft een lange traditie van jasjes die met de wind van de macht meewaaien. Toch is er sprake van een kentering.

Tien jaar lang heeft de voormalige sociologieprofessor president Fernando Henrique Cardoso een beleid van liberalisering en privatisering gevoerd. Zijn belangrijkste verdienste was het stopzetten van de inflatie en het opengooien van de deur naar het buitenlandse financiële kapitaal. Dit is echter ten koste gegaan van wat hier de `sociale tragedie' wordt genoemd. Meer dan helft van een volk zonder riolering of fatsoenlijk drinkwater. Een op de drie burgers die nog steeds honger lijdt. De drie vorige keren heeft Lula verloren, nu heeft hij glansrijk gewonnen. Daarom is het reëel als hij zegt: ,,Brazilië heeft voor een ander sociaal-economisch model gestemd.'' Maar voor welk model?

De voorstellen die Lula de afgelopen dagen deed, lijken nog het meest op een Hollands poldermodel in de tropen. Hij kondigde de instelling aan van een Sociaal Economische Raad van vakbonden, ondernemers, sociale organisaties en `experts'. Deze nieuwe Braziliaanse SER moet de motor worden van een te vormen `sociaal pact' dat het land industriële ontwikkeling en arbeidsplaatsten biedt. Verder zal een ministerie voor `sociale nood' worden ingesteld met als prioriteit de strijd tegen honger. ,,Als aan het eind van mijn mandaat elke Braziliaan drie keer per dag kan eten, heb ik mijn levensmissie vervuld'', zei Lula gisteren.

Fundamenteel voor de plannen van Lula is het bondgenootschap dat hij al vóór de verkiezingen met de industriëlen sloot. De belangrijkste basis is dat ook zij op de grenzen van het huidige neo-liberale model stuiten. Ze willen een inperking van de buitensporige invloed van het financiële kapitaal. ,,Het grootste deel van de ondernemers staat aan de kant van Lula'', verklaarde de voorzitter van de machtige bond van industrielen van São Paulo gisteren. Volgens voorzitter Horácio Lafer Piva zou het een `stupiditeit' zijn als de financiële markten nu niet begrijpen dat dit een cruciaal moment is.

,,Lula is niet de man van het staatsinterventionisme van de jaren zestig, en ook niet van het pure marktdenken van de jaren negentig'', besloot Piva in O Globo. ,,Dit is een nieuwe weg die gebouwd wordt op de mobilisatie van de hele maatschappij.''

Of de `vierde weg' van Lula ooit van de grond komt, is afwachten. Zeker lijkt dat de Brazilianen erin geloven.