Enron-virus komt de oceaan over

Is de eerste grote Europese boekhoudaffaire met strafrechtelijke gevolgen geboren? Justitie in Frankrijk neemt Vivendi onder de loep.

De televisiefragmenten lieten niets aan de verbeelding over. Financieel topman Scott Sullivan van telecombedrijf Worldcom liep begin augustus in de straten van New York geboeid aan de hand van een FBI-rechercheur met een donkere zonnebril. Samen op weg naar een verhoor. De ex-bestuurder riskeert een gevangenisstraf van 25 jaar wegens grootschalig gesjoemel met de boeken bij het telecombedrijf. Na het voldoen van een borgsom van 10 miljoen dollar kon Sullivan voorlopig weer naar huis.

Zijn dit soort beelden binnenkort ook in Europa te verwachten? Gisteren is het openbaar ministerie in Frankrijk een onderzoek begonnen naar de financiële huishouding bij mediaconcern Vivendi Universal. De openbare aanklagers richten het vizier op de gepubliceerde cijfers van 2000 en 2001 die mogelijk misleidend zijn geweest. En dat kan betekenen dat ook ex-bestuursvoorzitter Jean-Marie Messier binnenkort door rechercheurs wordt opgehaald.

Het Enron-virus lijkt de Atlantische oceaan te zijn overgestoken. Dit inmiddels failliete energiebedrijf vormde het startsein voor een bizarre reeks boekhoudschandalen. Worldcom, Tyco, Qwest, Global Crossing. Het zijn enkele namen waar justitie onderzoek doet naar valsheid in geschrifte.

In Europa is Vivendi, waar Philipstopman Gerard Kleisterlee sinds kort commissaris is, nu aan de beurt. Maar ook in Zwitserland, bekend om zijn solide financiële stelsel, is de beer los. De autoriteiten zijn een onderzoek begonnen naar Swiss Life, de grootste verzekeraar van de bergstaat. Swiss Life heeft binnen een maand twee keer de cijfers herzien. Helemaal nieuw zijn geboeide bestuurders in Europa overigens niet want ook de bestuurders van het relatief kleine Belgische softwarebedrijf Lernout & Hauspie gingen ooit aangelijnd over straat.

In Nederland is het nog niet zover. Maar volgens emiritus-hoogleraar accountancy Hans Blokdijk is er één affaire waar het openbaar ministerie zich direct aan kan laven: KPNQwest. ,,Voor deze zaak kan je de civielrechtelijke procedure meteen overslaan'', zegt de accountant. KPNQwest, een samenwerking van KPN en het Amerikaanse Qwest, ging begin juni met ongekende snelheid ten onder. Wat daar is gebeurd is gehuld in dikke mist.

De affaire wordt alleen maar interessanter nu gisteren opnieuw werd bevestigd dat Qwest gerommeld heeft met de cijfers. Meer dan een half miljard dollar aan omzet is teveel geboekt. Vooralsnog is onduidelijk of een deel daarvan ook betrekking heeft op KPNQwest.

Hoogleraar Blokdijk vraagt zich af of het Nederlandse openbaar ministerie zich wel wil vastbijten in een zaak als KPNQwest. ,,Ze zitten met de beursfraude en voorkenniszaken, waar ze geen goede sier mee hebben gemaakt. De vraag is of ze de capaciteit en de kennis bezitten om in boekhoudzaken te duiken. Ze kunnen zich niet opnieuw een miskleun veroorloven.'' Ook zijn collega-hoogleraar Jaap Glasz, gespecialiseerd in ondernemingsbestuur, bevestigt dit beeld. ,,Het openbaar ministerie ligt op achterstand, maar elke belanghebbende kan zich bij een misleidende voorstelling tot de rechter wenden. Daarom heb ik me ook verbaasd over de consternatie rond de Sarbanes-Oxley-wet die onlangs in de VS is aangenomen. In Nederland tekenen de bestuurders al jaren en zijn hoofdelijk aansprakelijk bij misleidende verslaglegging.''

De Autoriteit Financiële Markten (AFM) is in de praktijk de aangewezen instantie om de misstanden op te sporen. ,,Maar is het mij onduidelijk wat ze op dit gebied precies doen'', zegt Paul Frentrop, die via de organisatie Deminor belangen behartigt van beleggers. ,,Ik geloof dat ze af en toe jaarverslagen naspitten.'' Een structurele controle van de jaarverslagen bestaat hier niet, bevestigt AFM. Hoogstens zijn de stukken ,,een bron voor de toezichthouder''.

Glasz ziet niet direct een Nederlandse Enron. ,,De nadruk op aandeelhouderswaarde is hier nog niet zo groot, al is er een verschuiving. Ja, Baan is wellicht een beetje vergelijkbaar met Enron.'' Het voorheen Barneveldse softwarebedrijf ligt zowel in Amerika als in Europa civiel-juridisch onder vuur. Van een strafzaak is (nog) geen sprake. Maar voormalig Baan-accountant Ernst & Young heeft al een boete van 400.000 dollar ontvangen wegens belangenverstrengeling met het bedrijf.

    • Mark Houben
    • Erik van der Walle