Iemand laten zingen

Wanneer u bij de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst wilt werken, ,,mogen uw persoonlijke omstandigheden of uw maatschappelijke gedrag u niet kwetsbaar maken voor chantage''. Dit laatste staat op de website van de organisatie. Daar ik serieus overweeg om ooit bij de organisatie te solliciteren waarom schrijf ik hier niet op want dit is een column en geen open sollicitatie moest ik even over deze vraag nadenken. Ben ik kwetsbaar voor chantage? Ik dacht het niet.

Chantage is, zo heb ik altijd begrepen en zo staat het ook in Van Dale, ,,geldafpersing door bedreiging met openbaarmaking van ware of verzonnen feiten die de goede naam schade aan kunnen doen''. Het werkwoord chanteren komt van het Franse faire chanter quelqu'un, iemand laten zingen dus, terwijl het woord chanteur weer zowel zanger betekent als iemand die chantage pleegt. Iemand die gechanteerd wordt, is dus een persoon die gedwongen wordt te zingen en dus te betalen, althans zo interpreteer ik het, en de chanteur dreigt ermee een schandaal van de daken te zingen.

In het Engels noemt men chantage blackmail en volgens Websters Revised Unabridged Dictionary uit 1913 gaat het hier om ,,to extort money from by exiting fears of injury other than bodily harm, as to reputation, distress of mind'' en dit alles heeft weer niets zingen te maken. Ook niet met post voor wie mocht denken dat mail verwijst naar een vileine brief van een chanteur. Mail in het woord blackmail verwijst, volgens allerlei etymologische studies, naar een oud Schots woord voor huur of pacht. Die werd door kleine boeren betaald in zilveren munten en daarom wel whitemail genoemd. Blackmail was ook een vorm van betaling. Volgens Sir Walter Scott was het in de zestiende en zeventiende eeuw de naam voor beschermgeld dat in delen van Engeland en Schotland door boeren werd betaald aan roversbenden. Meestal gebeurde dit door het afstaan van delen van de oogst of van

het vee. Het black in blackmail zou verwijzen naar de zwarte zijde van deze

betalingsregeling of naar schaduwbetaling.

Pas in de negentiende eeuw zou het woord blackmail vooral gebruikt worden in de betekenis van chantage (al kwam de praktijk natuurlijk al veel eerder voor). Iemand dreigt jouw geheimen openbaar te maken als je niet betaalt. De dreiging was niet zozeer dat je privé-leven daardoor geschaad werd, al was het niet prettig als een huwelijkspartner van buitenechtelijke escapades te horen kreeg. Het ging er veel eerder om dat het publieke leven door het prijsgeven van de informatie onmogelijk zou worden. Een beschuldiging van homoseksualiteit bijvoorbeeld maakte het op z'n minst ingewikkeld om zaken te doen, recht te spreken of politiek te bedrijven. Dat het ging om een strafbaar feit was in dergelijke kwesties nog niet eens het belangrijkste. Belangrijker was het dat bepaald seksueel gedrag werd gezien als aantasting van iemands morele en daarmee maatschappelijke respectabiliteit.

Chantage zo opgevat zou volgens de in de Verenigde Staten docerende econoom Walter Block geen strafbaar feit moeten zijn. Als A een persoonlijk geheim van B weet (bijvoorbeeld zijn buitenechtelijke escapades) en A is op niet strafbare wijze aan die informatie gekomen, dan is A voor het kennen van dat geheim niet strafbaar. Als A zomaar 5000 dollar aan B vraagt is dat ook niet strafbaar. Als B aan A geld biedt om te zwijgen is A ook niet strafbaar. Waarom is het wel strafbaar als

A geld aan B vraagt in ruil voor het stilzwijgen van A? Het is, zij het zeer simplistisch, een interessante rechtsfilosofische vraag.

In ieder geval maakt Block goed duidelijk wat er onder chantage kan worden verstaan. Dat is wel zo handig want met het verstrijken van de twintigste eeuw heeft het woord een steeds bredere betekenis gekregen. Het begrip heeft niet uitsluitend meer betrekking op de dreiging van het aantasten van iemands goede naam door het onthullen van persoonlijke geheimen. Steeds vaker wordt chantage gebruikt als verzamelnaam voor allerlei zaken. De Russische president Poetin stelde naar aanleiding van de gijzeling van Tsjetsjeense strijders in Moskou, dat hij niet zou zwichten voor als de vertaling klopte chantage. Maar waar is de chantage? Welke geheimen dreigden de Tsjetsjeen te onthullen over Poetins persoon? Het ging om een dreiging met fysiek geweld, met de dood. Dat is geen chantage in strikte zin. Beter is het dan ook te zeggen dat je niet van plan bent je te laten intimideren.

Een ander voorbeeld van een verbreding van het begrip chantage is het gebruik van bijvoeglijke naamwoorden om bepaalde soorten chantage aan te duiden. Een goed voorbeeld is de term emotionele chantage zoals onder meer wordt gebruikt door Susan Forward in haar boek Emotional blackmail. In deze studie gaat het om de wijze waarop mensen die zich snel schuldig, onzeker en verplicht tot geven voelen, `gechanteerd' worden door mensen, bijvoorbeeld ouders of werkgevers, die daar op inspelen. De emotionele chanteur vraagt van zijn `slachtoffer' van alles, bijvoorbeeld je mag me niet verlaten of je moet van me houden en geeft aan dat hij de emotioneel gechanteerde anders geen waardering zal geven of hem de schuld zal geven van alle ellende die de chanteur overkomt. Emotioneel chanteren staat hier dus gelijk aan mentaal manipuleren en dat is volgens Forward volstrekt verwerpelijk.

Terug nu naar de betekenis van chantage zoals in Van Dale gegeven en daarmee naar de vraag van de AIVD of ik kwetsbaar ben voor chantage. Mijn antwoord blijft neen. Mijn geheimen zijn weliswaar gênant ik was bijvoorbeeld ooit fan van Dave maar totaal niet interessant. Ze zullen me in moreel opzicht geen slechte naam bezorgen. Alleen als iemand zou onthullen dat ik in feite een emotionele chanteur ben, zou mij dat wel eens spreekwoordelijk de kop kunnen kosten. Iedereen zou weten dat ik niet deug en zich voortdurend gemanipuleerd voelen. Gelukkig zal dit geheim nooit naar buiten komen. Daarvoor heb ik mijn slachtoffers emotioneel te veel in de tang. Geld laat de wereld draaien. Chantage laat de wereld zingen. Manipulatie dirigeert ze alle twee.

    • Amanda Kluveld