Te vroeg juichen brengt Rus ongeluk

De operatie verliep niet volgens plan, maar `volgens situatie'. Wat gebeurde er zaterdag in en rond het Moskouse theater waar Tsjetsjenen honderden mensen gijzelden?

,,Deze staat heeft slechts één doel: ons allemaal om zeep te helpen.'' Het is zondagochtend, Viktor ijsbeert verregend voor de ingang van stadsziekenhuis nummer 13. Binnen ligt zijn dochter. Zij zat in de zaal van de schouwburg die een etmaal eerder werd bestormd. En niemand vertelt hem iets. Behalve Ksenia dan, een blonde dame die zaterdagochtend rond half negen met een zak eten over het hek is geklommen.

In de regel piep ik om het minste of geringste, zegt Ksenia. ,,Maar zaterdagochtend zweefde ik door de gangen van het ziekenhuis.'' Haar schoondochter Anna en kleindochter zijn binnen. ,,Het was gruwelijk. Er waren zoveel lijken, ze hadden niet voldoende lakens om ze te bedekken. De zusters sleurden de lichamen aan armen en benen uit de behandelkamers en legden ze in rijen op de gang. Ze waren heel erg bleek.'' Ksenia vergat de tas met eten ergens tussen de lijken en zat tot drie uur 's middags stilletjes naast het bed van Anna.

Sergej Karpov deelt strooibiljetten uit. Wie weet waar zijn zoon Aleksander is? Op het plakkaat een foto van een gezette man met een baard en vier telefoonnummers. Aleksander is een musicalliefhebber, hij vertaalde Chicago in het Russisch, de musical draait sinds kort in Moskou.

Op dat moment wordt het dodental ten gevolge van de bestorming al op 101 geraamd: 67 gijzelaars, 34 Tsjetsjenen. Dat is veel meer dan op de vroege ochtend, wanneer de Nederlandse diplomaat Onno Elderenbosch terugkeert van een briefing. Met het corps diplomatique is hij vrijdagavond rond zes uur uit het crisiscentrum geëvacueerd, een oud ziekenhuis dat gevaarlijk dicht tegen de schouwburg aan ligt. Ze wachtten in een gebouw even verderop, waar rond vijf uur 's ochtends het licht uitgaat. Elderenbosch hoort explosies en schotenwisselingen, dan gaat het licht weer aan. ,,Er zijn tien slachtoffers'', zegt hij om tien uur in de ijskoude regen. ,,Geen van de buitenlanders is omgekomen. Ik neem aan dat dit geen onzin is, het was een officiële briefing.''

We feliciteren de opgeluchte Oleg Zjyrov uit Bilthoven, directeur van RusNet East European Services. Zijn vrouw Natasja (36) en zijn zoon Dmitri (14) zaten in de zaal, vlak naast de bom. Dan bedenken we ons en spugen driemaal over onze linkerschouder, de duivel in het oog. Want te vroeg juichen brengt ongeluk in Rusland.

Wat gebeurde er precies op zaterdagochtend? ,,De operatie verliep niet volgens plan, maar volgens situatie'', vertelt onderminister van Binnenlandse Zaken Vladimir Vasiljev rond negen uur in de Doebrovskaja-straat. De eenheden Alpha en Vympel – elite-troepen van de geheime dienst FSB – hebben op vrijdagavond alles gereed voor een inval. Alpha-commando's verklaren achteraf dat de operatie volgens plan verliep. Alleen Sobor, de speciale troepen van de politie, lieten het afweten. Zij moesten de voorgevel van de schouwburg bestormen. [Vervolg GIJZELING: pagina 5]

GIJZELING

'Mama, ik weet niet wat ik moet doen'

[Vervolg van pagina 1] Rond twaalf uur vrijdagnacht komt journaliste Anna Politkovskaja uit het gebouw. Ze zegt dat Poetin een zichtbaar begin moet maken met terugtrekking. Op dat moment is al besloten het gebouw te bestormen.

In de zaal neemt de spanning toe. Volgens gijzelaar Oleg Ziogonov werden de Tsjetsjenen steeds onbeleefder. ,,Ze strooiden chocolaatjes en kauwgum in de zaal, alsof we hondjes waren. We mochten soms met drie man een flesje Fanta leegdrinken.'' Op vrijdagavond dreigt een Tsjetsjeen dat hij elk uur tien gijzelaars zal neerschieten. ,,Als uw autoriteiten ons blijven vervelen, gaan we iemand van u onthoofden.'' Het licht in de zaal blijft continu aan, over de geluidinstallatie klinkt oosterse strijdmuziek. De 31-jarige Valeri Pivovarov zegt dat de gijzelnemers zich knullig gedragen. ,,Ze lieten steeds granaten en pistolen vallen.'' Een andere gijzelaar zegt dat de Tsjetsjenen er maar niet in slagen een internet-verbinding tot stand te brengen en woedend een mobiele telefoon kapot slaan als ze die niet aan de praat krijgen.

De Tsjetsjenen klagen vroeg in de nacht dat er Russische militairen over het dak rennen. Zeker lijkt dat de speciale troepen ook via de kelder het gebouw benaderen. Vladimir Michajlov en zijn `diggers' verkennen al twee dagen de gangen onder de schouwburg. De diggers zijn een soort amateur-speleologen het enorme rioleringsnet van Moskou onderzoeken. ,,We vonden samen met de Alpha's een ingang,'' zegt Michajlov achteraf. ,,Daar hebben ze mannen met nachtviziers achtergelaten.''

Gijzelaar Olga Tsjernjak zegt dat de gijzelnemers zich zeer nerveus gedragen. Rond middernacht stormt hun leider Movsar Barajev de zaal binnen en roept dat de aanval begint. Tsjernjak: ,,De Tsjetsjenen spitsten hun oren voor de kleinste geluiden, richtten hun geweren op de ingangen. De vrouwen die explosieven om hun middel hadden gebonden, verspreidden zich onder het publiek.'' Een jongen op de achterste rij roept ,,Mama, ik weet niet wat ik moet doen'', en springt via de leuningen van de stoelen naar het gangpad. Hij gooit een fles naar de Tsjetsjeense vrouw die de bom van vijftig kilo in het midden van de zaal bewaakt. Zij richt kalm haar pistool en schiet hem dood. Een tweede kogel raakt via de oogkas van een man een vrouw in haar buik. Tsjernjak: ,,Er lag vreselijk veel bloed, iedereen raakte in paniek.'' De twee gewonden blijven anderhalf uur in de schouwburg. Rond twee uur mogen artsen ze weghalen.

Even later brengen de gijzelnemers een man binnen. Olga Tsjernjak: ,,Hij bloedde hevig en leek wel dronken. Hij riep: `Ik ben door alle politiekordons gebroken, ik zoek mijn zoon.' De Tjsetsjenen vroegen of de zoon wilde opstaan, maar niemand stond op. Wij probeerden de man te helpen en riepen dat zijn zoon misschien al was vrijgelaten. Maar de Tsjetsjenen begonnen hem vreselijk in elkaar te slaan. Daarna namen ze hem mee naar buiten en hoorden we een schot.''

The Moscow Times speculeert dat de man een FSB-agent was. Dat was dan een kamikaze-actie, want woensdagnacht hebben de Tsjetsjenen al een dronken vrouw doodgeschoten die het gebouw binnendrong. ,,Ze beledigde de Tsjetsjenen, zei dat ze niet bang voor ze was'', zegt Valeri Pivovarov. De vrouw wordt naar de foyer afgevoerd en daar met vier schoten vermoord. Movsar Barajev laat via de rebellen-website kavkaz.org weten dat ze een agente van de geheime dienst was. Een zogenaamd dronken man naar binnen sturen: die truc zou zeven jaar tevoren ook zijn gebruikt bij een gijzelactie in het stadje Boedjonnovsk.

Rond half vier in de ochtend klinkt bij het politiekordon in de Doebrovskaja een explosie en geweervuur. Mogelijk schieten de Tsjetsjenen op commando's die het gebouw benaderen. Via het dak en de kelder dringen commando's het gebouw binnen en nemen posities in. Alle straten die een direct zicht op de schouwburg bieden, zijn nu hermetisch afgesloten. Buiten, in de natte sneeuw, hangt een loodzware spanning. Binnen lijkt de rust juist terug te keren. De gijzelnemers kijken televisie.

Dan, om twintig over vijf, beginnen Alpha-troepen via de ventilatie gas in de zaal te pompen. Tien minuten later belt ene Natalja Skoptveva mobiel naar radiozender Echo Moskvi. ,,Ze vergassen ons. We zitten allemaal in de zaal. We smeken dat ze ons niet vergassen. Laat het geen Koersk worden'', zegt ze. Haar vriendin Anja neemt de telefoon over. Er klinken schoten. ,,Onze politie voert iets uit. Dit is het. Hoor je me? We worden allemaal opgeblazen.''

Ooggetuigen zeggen later een groenachtig gas vanuit de ventilatie naar beneden te zien zakken. Een Tsjetsjeen op het podium probeert een gasmasker op te zetten, maar slaagt daar niet in. Een andere terrorist richt zijn wapen op de zaal en valt dan achterover. ,,De terroriste die ons bewaakte, probeerde een masker op te zetten'', zegt Pivovarov. ,,Ze was een complete idioot en zette het masker ondersteboven op.'' Dan raakt ook zij buiten westen.

Commando's stromen nu de zaal binnen. Er volgt een vuurgevecht met enkele gijzelnemers die niet geheel bedwelmd zijn. Een vrouwelijke terroriste die een granaat dreigt te gooien, wordt door het hoofd geschoten. Later zegt een Alpha-commando dat de slapende vrouwen met explosieven één voor één een kogel door hun slaap krijgen. Bij later televisiebeelden is evenwel maar één vrouw te zien met een bebloed hoofd.

Daarna slaat de chaos toe. Movsar Barajev en een aantal Tsjetsjenen vluchten half-bedwelmd naar de foyer en schieten om zich heen. Twee vrouwen rennen rond zes uur de zaal uit naar buiten, meer gijzelaars volgen. Buiten zien we hoe een pantserwagen zich in beweging zet om de vrouwen op te halen. Er wordt geschoten: de gijzelnemers hebben zich nog niet overgegeven. Rond twintig over zes klinken enkele zware explosies. Het betreft waarschijnlijk schokgranaten. Alarminstallaties van auto's op het parkeerterrein zetten het op een loeien. In het oranje licht van de straatlantaarn rennen speciale politietroepen op naar het theater. Even later slepen ze een gewonde collega over straat.

Om tien voor zeven rijdt de eerste stoet van negen ambulances naar de schouwburg. De strijd is voorbij, politiemannen dragen slappe lichamen naar buiten en leggen ze op de stoep. Ze krijgen injecties toegediend. `Digger' Michajlov: ,,Alleen de Alpha's hadden gasmaskers. Er was binnen nauwelijks zuurstof, het stonk er naar uitwerpselen. Ik kon nauwelijks zien wie dood was of leefde, de lichamen waren allemaal even bleek en slap.' De bussen komen en voeren de slachtoffers af. Ze liggen als ledepoppen op de banken. Om half negen zien we hoe ziekenbroeders twee lijken uit een ambulance laden bij een ziekenhuisje naast het theater.

Dan volgen de eerste briefings. Woordvoerder Ignatsjenko zegt dat de actie onvermijdelijk was omdat de executie van gijzelaars was begonnen. Minister van Binnenlandse Zaken Vasiljev zegt dat ,,massaal bloedvergieten'' is voorkomen.

TV-zender ORT toont even later beelden vanuit het lege theater. Vrouwen in het zwart liggen of hangen in de stoelen, de onklaar gemaakte bommen nog om hun middel. In de gang het bebloede lichaam van Movsar Barajev. Iemand heeft een fles Armeense cognac in zijn dode hand neergezet. Dan begint het lange wachten voor de familieleden. Rond half acht 's avonds hoort Oleg Zjyrkov uit Bilthoven dat zijn vrouw overleden is. Zijn zoon Dmitri maakt het goed. We bellen Sergej, de man die strooibiljetten uitdeelde bij het ziekenhuis, of zijn zoon Aleksander al terecht is. ,,Aleksander is dood'', antwoordt hij.

De namen van Viktor en Ksenia zijn verzonnen; zij wilden hun naam niet geven.