Oermensen ontroeren niet in Claus' Metsiers

Volgens ZTHollandia biedt de roman De Metsiers (1951) van Hugo Claus een groteske wereld van Vlaamse boeren en boerenmeiden, opgejaagd door de wellust in hun bloed. De personages zijn als op de schilderijen van de Vlaamse expressionist Permeke: ruig, hoekig en toegerust met buitenproportionele verhoudingen. Oermensen. In de stijl van de theatervoorstelling vinden we deze sfeer terug. Regisseur Johan Simons en ontwerper Leo de Nijs dringen de spelers bijeen in een overladen keuken met granieten aanrecht en spoelbak, een bed, voorts een vracht aan keukengerei. Hoe leeg het decor daaromheen ook is, de claustrofobie van tot elkaar veroordeelde familieleden komt prachtig tot zijn recht. Zij bevinden zich in het hart van de Metsiers Hoeve.

Claus' roman, waarmee hij op negentienjarige leeftijd debuteerde, heb ik altijd als intiem ervaren. De incestueuze verhouding tussen Ana en haar zwakbegaafde halfbroer Bennie is van een onwaarschijnlijke tederheid. Rondom hen schetst Claus een kring van dreigende personages. Allereerst de Moeder, overste van de Metsiers-clan. Haar voorbije en huidige minnaar wonen onder hetzelfde dak. Als indringer geldt een Amerikaanse soldaat, de bevrijder die met sigaretten en een nieuwe, on-Vlaamse mentaliteit hun levens komt verwoesten.

De intimiteit ontbreekt bij de toneelversie door ZTHollandia. De heftige, naturalistische vorm die Simons over de tekst legt heeft in theatraal opzicht zeker kracht en biedt onthullende momenten, soms zelfs angstwekkend. Wanneer bijvoorbeeld Ana (Hadewych Mins) haar broer (Aus Greidanus jr.) gaat opstokenn tegen de Amerikaan. ,,Hij heeft me op mijn buik,'' geschopt zegt ze. Bennie weet dat er een kind groeit in haar buik. De voorstelling wordt hier gevaarlijk, temeer omdat Hadewych Mins een rauwe, zware stem heeft voor deze rol van sprietmagere jonge vrouw. Aus Greidanus jr. krijgt een wraakzuchtige flikkering in zijn broeierig-donkere ogen. Wanneer de Metsiers op eendenjacht gaan, met de Amerikaan en Bennie erbij, dan laat zich de fatale afloop raden.

Toch is er in de regie iets misgegaan. De dwingende vorm en de groteske speelstijl gaan steeds meer overheersen. Eerder speelde Hollandia Menuet van Louis Paul Boon en de boerendrama's van Herbert Achternbusch. Dat waren toonbeelden van ingehouden spel, dramatische details en psychologisch inzicht. Ik werd destijds ontroerd door de innigheid van deze portretten. Nu blijft ontroering uit en kijk ik naar een overweldigende speelstijl. Greidanus en Mins blijven in hun spel te veel acteurs die een rol spelen, zonder een wezenlijk conflict over te dragen. Ana's mooiste moment is wanneer zij de Amerikaanse soldaat dwingt haar te omarmen. Steeds harder trekt ze hem aan zijn koppelriem naar zich toe, waarbij haar haren op en neer zwiepen. Zulke momenten zijn te zeldzaam.

Frieda Pittoors als de oermoeder is een eendimensionale schreeuwvrouw, die geloofwaardigheid verbergt achter een opzettelijk lelijke stem en star vertrokken mond. Het sterkst zijn Dick van den Toorn als afgedankte minnaar Jules en Jeroen Willems in de rol van Mon, huidige minnaar en vader van Bennie. Zij zuigen de tragiek naar zich toe van twee mannen die cirkelen rond dezelfde vrouw. Van den Toorn geeft schitterend de ontreddering weer van een man met een lege toekomst voor zich. Willems is eminent in grootse beheersing van vilein gedrag. Zoals hij met koele ogen en smalle lippen de teksten van Claus zegt, is verbluffend. Hij neemt rust, plaatst de woorden. Hij kan als enige de Moeder aan. Hij is soeverein.

Aan het slot geeft hij een beschouwing over het drama dat zich heeft afgespeeld: Bennie vuurt op de Amerikaan, maar de geoefende soldaat is sneller. Willems als Mon buigt zich over de dode Bennie en zegt wat hij ziet: het kapotte hoofd, weggeslagen kaak, ogen zonder licht. Pas dan ontstaan er intimiteit en ontroering. De stijl van buitensporige ornamentiek verhindert het wezenlijke van dit prachtige Claus-verhaal, namelijk het zoeken naar zuiverheid in de liefde, in het leven. Ana en Bennie moeten daarvoor exemplarisch zijn, maar ze werden dat niet. Dat moet Willems doen als de vader die zijn dode zoon optilt en wegdraagt.

Voorstelling: De Metsiers naar de roman van Hugo Claus door ZTHollandia. Regie: Johan Simons. Decor Leo de Nijs. Met o.a. Hadewych Mins, Aus Greidanus jr. en Dick van den Toorn. Gezien: 25/10 Stadsschouwburg Eindhoven. Tournee t/m 20/12. Inl.: 040- 2333 626; www.zthollandia.nl