Mogelijk narcosegas via de airco

Wat voor gas gebruikten de Russen zaterdag bij de beëindiging van de gijzelcrisis? Er zijn de afgelopen dagen veel middelen genoemd, maar veel theorieën zijn onwaarschijnlijk.

Ondanks druk uit het buitenland, inclusief de VS, hebben de Russische autoriteiten nog steeds niet bekend gemaakt welk gas zij gebruikten voor de beëindiging van de gijzelingscrisis. Zelfs artsen van ziekenhuizen in Moskou waar de ex-gijzelaars bijkomen van hun bedwelming blijken nauwelijks bruikbare informatie te hebben ontvangen. De meesten lijken het erop te houden dat een of ander anestheticum, een narcosegas zoals het oude lachgas of moderne halothaan, is gebruikt. Dan zou de dosis wat te hoog zijn uitgevallen. De herstellende patiënten krijgen geen tegengif.

De suggestie dat een narcosegas is gebruikt klinkt niet onaannemelijk omdat het gas kennelijk niet via granaten of andere militaire middelen werd verspreid. Volgens sommige verslagen werd het via het ventilatiesysteem van het theater binnengebracht. Het is onbegrijpelijk is waarom een dergelijk geïmproviseerd gebruik van een narcosegas geheim zou moeten blijven. Cynici menen dat Russen eenvoudigweg geen ervaring hebben met openheid: geheimhouding is hun Pavlov-reactie.

Zo ontstond ruimte voor wilde speculaties. Maar bijna alle veronderstellingen van het afgelopen weekend zijn als onwaarschijnlijk te verwerpen. De meest fantastische is dat de Russen een zenuwgas zouden hebben gebruikt, zoals sarin of VX en verwante verbindingen (door hen aangeduid met V-gassen). Zenuwgassen zijn al in uiterst lage concentratie absoluut dodelijk. Hooguit is er kleine kans op redding en herstel als op tijd tegengiffen worden toegediend.

Op grond van de waarneming dat nogal wat gijzelaars tijdens en na hun onvrijwillige narcose moesten overgeven is ook geopperd dat `adamsiet' is gebruikt. Maar adamsiet, een braakmiddel, is niet bedwelmend. Ook de gassen CS en CN zijn verre van bedwelmend: het zijn de bekende traangassen die hevig bijten in ogen en slijmvliezen. Daarvan was geen sprake. Ten slotte geldt ook het gas BZ (QNB: quinuclidine-benzilaat) niet als bedwelmend. Het gas werd in de jaren vijftig wel als strijdgas in ontwikkeling genomen maar staat vooral bekend als hallucinogeen: het wekt hallucinaties op. Dampen van aceton, ether en chloroform, ook hier en daar genoemd, zijn wèl bedwelmend maar hebben een karakteristieke geur en zijn bovendien, afgezien van het chloroform, in combinatie met lucht brandbaar tot explosief.

Opvallend is dat gijzelaars die niet al te snel het bewustzijn verloren het gebruikte gas beschrijven al een groenig-grijzige mist die vanaf het plafond naar beneden daalde. Dat wekt de indruk dat niet ècht een gas maar eerder een aerosol is ingezet: een fijne nevel of rook van druppeltjes of deeltjes. Daarmee lijkt in overeenstemming dat gijzelaars die zich tegen het `gas' probeerden te beschermen door via een zakdoek of kledingstuk te ademen langer het bewustzijn bewaarden. Het textiel zal allicht het aerosol even hebben tegengehouden. Amerikaanse bronnen beweren dat de Russen erin geslaagd zijn kalmeringsmiddelen als valium (diazepam) in aerosol-vorm te brengen.

Al met al valt voorlopig niet helemaal uit te sluiten dat de Russen niet een narcosegas maar een strijdgas hebben gebruikt. Een chemisch wapen dus. Bekend is dat de Sovjet-Unie grote voorraden strijdgassen bezat voor het de Conventie tegen chemische wapens (CWC) ratificeerde. Nog steeds zijn die voorraden niet allemaal opgeruimd. Ook is, buiten de kringen van de OPCW (de VN-organisatie in Den Haag die toeziet op naleving van de conventie), niet bekend waaruit de Russische voorraden precies bestonden. Dit soort informatie wordt niet openbaar gemaakt. Of er in de voorraden ook velangrjke hoeveelheden zogenoemde `non lethal weapons' (niet dodelijke chemische wapens) zaten is onbekend.

In de jaren vijftig en zestig koesterde men hoge verwachtingen van de ontwikkeling van niet-dodelijke chemicaliën of `incapacitantia' zoals ze ok wel werden genoemd. Men hoopte op een humane chemische oorlog waarbij de tegenstander niet werd gedood maar uitgeschakeld. Het Amerikaanse programma terzake concentreerde zich van lieverlee op de gassen BZ en een aerosol van LSD. Beide preparaten moesten de tegenstander geestelijk uitschakelen, maar het effect was zó onvoorspelbaar dat de midelen uiteindelijk niet in de arsenalen zijn opgenomen. Ovregens blijkt Joegoslavië (Servië) het BZ wel in granaten te hebben; er zou in de laatste oorlogen nog gebruik van zijn gemaakt.

Het verdrag tegen chemische wapens (de CWC) verbiedt ook uitdrukkelijk het gebruik van `non lethal chemicals' in eem militair conflict. Zelfs traangas (zoals CS en CN) mag niet in een militaire confrontatie worden toegepast. Wel mogen dit soort stoffen worden ingezet voor `wetshandhaving' (law enforcement) en beteugeling van opstootjes en opstanden (riot control), op voorwaarde dat het effect ervan maar `kort' duurt. Wat `kort' is is niet gedefinieerd.

De Russische bevrijdingsactie zou dus als een schending van de CWC kunnen worden beschouwd. In het uiterste geval kunnen verontruste staten, partijen bij de CWC, aan de OPCW om een zogenoemde `speciale inspectie' vragen om geïnformeerd te raken over het incident. Dat is nog nooit eerder voorgekomen.

Niet alleen het gebruik maar ook de ontwikkeling en productie van chemische strijdgassen, ook de niet-dodelijke, is volgens de CWC verboden. Daarom is het des te opmerkelijk dat ook Amerikaanse ministerie van defensie na de teleurstellende ervaringen in de jaren vijftig en zestig opnieuw aan de ontwikkeling van niet-dodelijke chemicaliën werkt. Nu worden ze `kalmerende' chemische wapens genoemd. ,,We hebben iets nodig naast traangas, iets zoals kalmerende middelen of anesthetica, middelen die mensen in slaap of in een goede stemming brengen,'' zoals de onderzoeksdirecteur van het Joint Non-Lethal Weapons Directorate van het ministerie het uitdrukt.

    • Karel Knip