`Straks willen ze gelijkheid'

Volgens schrijver Luis Fernando Verissimo is de linkse presidentskandidaat Lula de Mandela van Brazilië. Als Lula morgen de verkiezingen wint breekt een tijdperk van gelijkheid aan.

,,Wie denkt Lula wel dat hij is?'', schrijft Luis Fernando Verissimo in zijn column. Het is de dag nadat alle Braziliaanse kranten hebben gemeld dat de linkse presidentskandidaat Luiz Inácio `Lula' da Silva in een restaurant een dure Romanée-Conti wijn heeft gedronken. De voormalige metaalarbeider had met die fles een geslaagd televisiedebat gevierd. ,,Vandaag drinken ze Romanée-Conti, en morgen wat? Willen ze gelijk worden aan ons! Alsjeblieft zeg. En wat een verspilling. Goed, hij heeft alleen maar een slokje genomen. Maar vandaag is het een slokje, en morgen krijgen ze de grootheidswaanzin riolering te willen. Huisvesting, gezondheidszorg, gelijkheid en kaviaar. Want als ze eenmaal beginnen houden ze niet meer op. Vandaag Romanée-Conti, morgen het presidentschap van Brazilië!''

Het is een satire op de Braziliaanse elite, maar volgens Verissimo overdrijft hij niet. ,,De verkiezing van Lula betekent de totale omkering van de waarden waarin de elite eeuwenlang hebben geloofd'', zegt Verissimo. Een intens verlegen man achter dikke brillenglazen aan een tafeltje in een café. Hij is één van de meest beroemde schrijvers van Brazilië. Dagelijks verschijnen zijn columns in gezaghebbende kranten als O Globo en de Estado de São Paulo.

Bedachtzaam knakt Verissimo een bierviltje. ,,Ondanks alles zijn we nog steeds een koloniale samenleving'', verklaart Verissimo. ,,Een voormalig slavenland waar tot de dag van vandaag één en dezelfde elite aan de macht is geweest. Een burgerlijke revolutie zoals in Europa hebben we nooit gehad. Zelfs onze onafhankelijkheidsstrijd was een familieruzie, waarbij de zoon van de koning van Portugal boos werd op zijn vader en en passant Brazilië onafhankelijk verklaarde, zodat hij er zelf de keizer van kon worden. Het land heeft er nauwelijk iets van gemerkt. Zoals het nauwelijks merkte dat het arbeidswetgeving kreeg. Niet een georganiseerde arbeidersbeweging, maar Getulio Vargas, een dictator met bewondering voor Mussolini. Dat is de man die in de jaren '30 en '40 de eerste, en helaas enige sociale wetgeving uit onze geschiedenis oplegde.''

Het feit dat Lula van arbeiderskomaf is ziet u als een omwenteling?

,,Absoluut. De verkiezing van Lula is te vergelijken met het aantreden van Mandela in Zuid-Afrika. Het symbool van een nieuw tijdperk. Niet dat Lula wonderen kan doen, zoals ook Mandela dat niet kon. Maar de overwinning staat symbool voor een begin. Brazilië is het meest ongelijke land van deze planeet. En zoals in Zuid-Afrika de rassenapartheid heerste, heerst hier een ongeschreven maar radicale vorm van klassenapartheid. Mandela was de eerste president van de zwarte meerderheid. Lula de eerste van de bezitlozen.''

Lula wordt wel vergeleken met de links-populistische Chávez van Venezuela...

,,Grotere kletspraat bestaat niet. Lula zit niet op ramkoers tegen de rijken, maar sluit pacten. Hij heeft zijn verleden in de vakbondsstrijd, en niet in het leger zoals Chávez. En tenslotte is Lula de uitdrukking van een grote arbeiderspartij (PT) die al 22 jaar in ontwikkeling is. Juist omdat Lula het tegendeel is van het populisme dat je in de rest van Latijns-Amerika ziet opkomen, denk ik dat Brazilië een voortrekkersrol kan gaan spelen.''

U schreef: `Marx zei al dat een kind van drie weet dat buitenlandse schuld een neo-koloniaal instrument tot controle is.' Meent u dat?

,,Het is het kind helaas nooit gevraagd. Maar na twintig jaar neoliberale politiek, zie je nu dat op het hele continent vraagtekens worden gezet. Ook de instituties van het neoliberalisme zelf zien dat het klassieke model op zijn grenzen stuit. De Wereldbank rinkelt alarmbellen over de explosieve armoede. Het IMF geeft toe dat het soms beter niet langs had kunnen komen. Door op Lula te stemmen zeggen de mensen: laten we iets anders proberen. Het feit dat de angstcampagne van Serra over de economische chaos als Lula wint niet aanslaat, vertelt je dat de mensen het water tot aan de lippen moet staan.''

Denkt u dat een ander economisch model, zoals Lula het wil, mogelijk is?

,,De marges zijn minimaal. En dat weet Lula ook. Ik vergelijk de buitenlandse financiële instellingen soms met een kerncentrale. Als ze werken leveren ze een voordeel op voor een minderheid. Maar komt er een meltdown dan vormen ze een bedreiging voor iedereen. Lula en de PT zijn geen zelfmoordenaars. Stel dat ze de internationale financiële gemeenschap schofferen, dan doen ze vooral zichzelf pijn. Ik geloof niet dat ze stom zijn. Ook de Braziliaanse kiezer is geen zelfmoordenaar. Al was het omdat dit niet in onze traditie zit. ''

Wat blijft er dan over van de beloftes van Lula?

,,Lula is iemand die zijn hele leven gewerkt heeft veranderingen bínnen het gegeven systeem te bewerkstelligen. Onder de militaire dictatuur rekte hij de marges van de gecontroleerde vakbonden op, zonder de confrontatie met het regime te zoeken. En ook later, na de oprichting van de PT en de terugkeer van de democratie, is hij nooit een klassiek revolutionair geweest. Lula is een reformist die binnen de marges werkt. Daarbij komt dat een groot deel van de ondernemersklasse nu heeft begrepen dat de veranderingen die Lula voorstaat in hun eigen belang zijn. Als je wilt produceren, heb je ook kopers nodig. Maar ik geef toe. De marges zijn smal. Het belangrijkste is dat Brazilië een regering krijgt met andere prioriteiten, een andere mentaliteit. Een regering waarin het woord gelijkheid niet vies meer is.''

Heeft de huidige president Fernando Henrique Cardoso het zo slecht gedaan?

,,Nee. Ik heb altijd diepe bewondering voor hem gehad. Ik geloof dat Cardoso een uitstekende president was. De beste prins die onze elite ooit heeft voortgebracht. En dat zeg ik zonder ironie. Maar juist omdat hij een respectabele en integere man is, wordt hij ook het symbool van een tijdperk dat zijn eind heeft bereikt. Cardoso heeft de weg voor Lula geopend. Als overtuigde democraat heeft hij garanties geboden voor de uitslag van zondag. Zo schrijven we nu een nieuw hoofdstuk in onze geschiedenis. Op zijn Braziliaans. Goedgehumeurd, en zonder bloedige breuken of omwentelingen. Anders dan de Spanjaarden doden we de stier aan het eind van het gevecht nu eenmaal niet.''