LUCHTVERVUILING BOVEN DE MIDDELLANDSE ZEE KOMT VAN VERRE

Niet alleen het voorheen zo azuurblauwe water van de Middellandse Zee heeft van vervuiling te lijden, ook de lucht boven het Middellandse-Zeegebied is inmiddels zwaar verontreinigd. Boven eilanden als Sardinië en Kreta, die zelf nauwelijks bijdragen aan luchtvervuiling, is de luchtkwaliteit in de zomermaanden zo zeer afgenomen dat bestaande normen voor ozonconcentraties worden overschreden. De vervuiling blijkt verrassend genoeg vanaf zeer grote afstanden te worden aangevoerd: Azië en Noord-Amerika.

Dat is de conclusie van een tamelijk kort, maar intensief onderzoek dat vorig jaar augustus werd uitgevoerd (Science, 25 okt). Het artikel, met Jos Lelieveld van het Max Planck Instituut voor chemie in Mainz als eerste auteur, kent 30 andere auteurs. Een deel daarvan kwam vorig jaar (Science, 9 februari 2001) in het nieuws met de beschrijving van de zware atmosferische vervuiling boven en ten zuiden van India: de `Indian plume'. Deze bleek vooral het gevolg van grootschalig gebruik van houtvuurtjes in India.

Vorig jaar augustus is in het zogenoemde MINOS-experiment een vergelijkbaar onderzoek gedaan boven het zeegebied ten zuiden van Europa. Vanaf het eiland Kreta werd de lucht met twee vliegtuigen bemonsterd tot op 15 kilometer hoogte, dat is boven de `tropopauze' die op zo'n 12 kilometer hoogte de scheiding vormt tussen de troposfeer en de stratosfeer daarboven.

Vergeleken met de relatief schone lucht op gelijke geografische breedte boven de Stille Oceaan, bleek de lucht boven de Middellandse Zee zeer sterk vervuild. Concentraties van stoffen als methanal (formaldehyde), aceton en methanol die een belangrijke rol spelen in de vorming van ozon bleken, vooral in de alleronderste laag, drie tot zes keer zo hoog als boven de Stille Oceaan. De genoemde stoffen ontstaan in de atmosfeer uit industriële vervuiling en zijn verantwoordelijk voor een pijnlijk zware productie van ozon (in de troposfeer, anders dan in de stratosfeer, ongewenst).

Toetsing van de op verschillende hoogten gevonden sterk uiteenlopende concentraties koolmonoxyde (CO) aan modelberekeningen leidde tot het inzicht dat het vuil in de lucht boven de Middellandse Zee uit zeer verschillende streken wordt aangevoerd. In de onderste luchtlaag overheerst, dankzij de noordelijke winden die typisch zijn voor augustus, de industrieel bezoedelde aanvoer uit Europa zelf. In de middelste laag van de troposfeer, waar de CO-concentratie overigens niet zó hoog bleek, wordt vuil gevonden uit Azië en Noord-Amerika.

De grote verrassing kwam van de bovenste troposfeer-laag, vlak onder de tropopauze, die zeer sterk vervuild bleek. De aangetroffen vervuiling wees enerzijds in de richting van intens vliegverkeer maar had ook de typische kenmerken van de lucht in de `Indian plume'. Men vond er de sporen van rijstteelt (methaan) en van grootschalige inzet van houtvuurtjes.

    • Karel Knip