Laat ons met rust

Elke woensdag komen in een kantoorgebouw in Washington belastingverlagers, liefhebbers van schietwapens, grondeigenaren en abortusbestrijders bijeen. Zij vormen het `Centraal Station van Rechts' en willen via hetWitte Huis hun conservatieve revolutie voltooien. `Wij duwen net zo lang totdat de regering op het goede spoor is', zegt hun leider Grover Norquist.

De vergaderzaal op de eerste verdieping van kantoorgebouw 1920 L Street in het centrum van Washington loopt snel vol. Er is koffie uit plastic bekers en cream cheese om bagels mee te vullen. Velen begroeten elkaar bondgenootschappelijk, wisselen visitekaartjes en pamfletten uit. De gemiddelde leeftijd van de rond honderd aanwezigen is nog geen veertig. De sfeer is efficiënt en beheerst opgetogen die van een beweging die bovengronds is gekomen en went aan de macht.

Klokke tien opent Grover Norquist de bijeenkomst, zoals hij dat sinds 1993 iedere woensdag doet. Toen was het een Gideonsbende die president Clintons plan voor een algemene ziektekostenverzekering bestreed, en met succes. Het was de aanloop naar de conservatieve machtsgreep door Newt Gingrich in 1994 en de tot vandaag geldende Republikeinse suprematie in het Huis van Afgevaardigden.

Intussen worden op dit `Centraal Station van Rechts', zoals de woensdagbijeenkomsten zijn omschreven, de activiteiten gecoördineerd van tientallen groepen die hun idealen willen verwezenlijken via de regering van George W. Bush. Hier zitten zij, belastingverlagers, liefhebbers van schietwapens, grondeigenaren, haters van gesubsidieerde kunst, abortusbestrijders, de voorvechters van privatisering van de pensioenen en die van `onderwijs aan huis'. Zij hebben één ding gemeen: een diepe afkeer van de overheid.

Grover Norquist, een gedrongen man met rossige baard en snelle ogen, wil stilte en krijgt die door te vragen wie er op twee vingers kan fluiten. Eén lokale activist kan het heel goed. Er is aandacht. Exemplaren van de Washington Times worden dichtgevouwen. De draadloze microfoon gaat eerst naar twee vertegenwoordigers van het Witte Huis, beiden in een donker pak met flinterdun krijtstreepje. De een vertelt wat de president vandaag zal doen: de wegens oorlog verhoogde defensiebegroting tekenen en zich uitspreken over kinderpornografie op internet; de Democraten in de Senaat hebben wetgeving ertegen geblokkeerd, zegt hij.

De andere afgezant van de macht is een rechterhand van Karl Rove, de politiek adviseur van president Bush. Hij wijst erop dat de Republikeinen het dankzij de populariteit die de president geniet bij de verkiezingen van 5 november waarschijnlijk beter zullen doen dan gebruikelijk is halverwege de rit.

Iemand vraagt of alle aandacht in de pers voor de scherpschutter in Washington en voor een mogelijke oorlog tegen Irak slecht is voor de Republikeinse kansen. Nee, allerminst, zegt de afgezant van de macht met een miniem lachje.

Dat verhindert de Democraten van de verkiezingen een referendum over de economie te maken.

Norquist heeft een nieuwtje. Een hoge medewerker van de president heeft hem verteld dat de kans groot is dat de Senaatszetel in Missouri wordt teruggewonnen van de Democrate Jane Carnahan, die de zetel tijdelijk won nadat haar man tijdens de vorige verkiezingen bij een helikopterongeluk was omgekomen. Bij ongewijzigde uitslagen elders betekent dit dat de Republikeinen het, behalve in het Witte Huis en het Huis van Afgevaardigden, ook voor het zeggen krijgen in de Senaat. ,,Wat men niet weet is dat we dan de Senaat direct kunnen overnemen'', weet een insider, ,,zonder op installatie van de overige nieuwe leden in januari te hoeven wachten.''

Verschillende wetten die zijn blijven steken in de door Democraten gedomineerde Senaat, kunnen dan snel worden behandeld. Het zou een sprong voorwaarts betekenen voor de presidentiële agenda. Dat wil niet zeggen dat daarmee voltooiing van Norquists Conservatieve Revolutie in zicht is. Halvering van de overheid, landelijk en op het niveau van de staten, qua uitgaven en aantal ambtenaren, dát is zijn project. Daar heeft hij nog een generatie voor uitgetrokken, maar dan moet er wel hard worden gewerkt. Dat doet Grover Norquist als geen ander in Washington.

Zijn lobbygroep Americans for Tax Reform (ATR) heeft de coalitie gesmeed die erin is geslaagd binnen vijf maanden na het aantreden van George W. Bush in het voorjaar van 2001 de grootste belastingverlaging uit de Amerikaanse geschiedenis door het Congres te loodsen (1.600 miljard dollar in tien jaar). Sindsdien houden Norquist en zijn coalitiegenoten de regering onder druk om niet van het conservatieve pad te wijken. Meestal naar wederzijds genoegen, behalve als Bush invoerheffingen op staal instelt om gepensioneerde staalarbeiders te vriend te houden, boeren met miljarden aan steun tegen de markt beschermt of 20.000 federale veiligheidsbanen op vliegvelden goedkeurt.

Norquist is uitgegroeid tot een van de belangrijkste ideologen én machinisten van wat hij in de wekelijkse vergadering de Center Right-coalitie noemt. In een gesprek onder vier ogen heeft hij het meestal over de `Leave Us Alone'-coalitie. Dat is waar het hem om te doen is. In de koestering van dat oer-Amerikaanse sentiment zit voor rechts de winst bij het kiezersvolk. ,,`Laat me met rust' is de kern van de Amerikaanse droom'', weet hij zeker. ,,Amerika is een politiek ideaal. De mensen komen hier omdat zij vrij willen zijn. Dit is een maatschappij van vrije mannen en vrouwen die alleen wordt verpest door parasieten, steuntrekkers en advocaten die verdienen aan grote schadevergoedingen. Dat tij willen wij keren. Het vordert gestaag. We hebben de bijstandsuitkeringen al gehalveerd, onder Clinton nog wel.''

Contract met Amerika

Wat tijdens president Reagan (1981-1989) werd aangeduid als The New Right en tijdens president Clinton (1993-2000) vooral van zich deed spreken als de Christian Coalition en het Contract with America van Newt Gingrich, leider van het Huis van Afgevaardigden, is door het stug volhouden van Grover Norquist uitgegroeid tot een zelfbewuste en fundamenteel conservatieve beweging. De Republikeinse partij is intussen bijna helemaal door die beweging overgenomen en Norquist wil van de Republikeinse partij de meerderheidspartij voor de komende decennia maken. ,,Op landelijk niveau is nu bijna iedereen een Reagan-Republikein'', constateert Norquist tevreden. Zijn Reagan Legacy Project wil Jefferson op het tien-dollarbiljet vervangen door Ronald Reagan en zorgen dat iedere staat een monument opricht voor de ex-president.

De heren van het Witte Huis zijn na twintig minuten vertrokken. Daarna volgt een bonte rij berichten uit het veld, soms becommentarieerd door satellieten van de Republikeinse leiders in Huis en Senaat, of van de Republikeinse partij. Een jonge juriste bericht over de actie in Mississippi om de hoogte van schadevergoedingen aan banden te leggen. Onder de codenaam `tort reform' was dat een van de paradepaardjes van Bush in zijn tijd als gouverneur van Texas. Artsen en verzekeringsmaatschappijen hebben er veel voor over dat landelijk na te volgen.

Een door de politieke strijd getekende man vertelt over zijn actie tegen een burgerinitiatief in Virginia, betaald door aannemers en projectontwikkelaars, om de belastingen te verhogen ten gunste van meer wegenbouw. Op 5 november wordt dat aan de kiezers van die staat voorgelegd. Hij vraagt om luide bijval van veel mensen op een protestvergadering belastingverhoging kan rekenen op verzet in deze kring.

Het samensmeden van de afkeer tegen hogere afdrachten aan de overheid is de eerste gouden greep van Grover Norquist geweest. Hij stelde voor de verkiezingen van 1986 een Taxpayer Protection Pledge op. Politici die deze eed afleggen verplichten zich op geen enkele manier aan een belastingverhoging mee te werken. George Bush senior won volgens Norquist de Republikeinse kandidatuur van Bob Dole en vervolgens het presidentschap in 1988 omdat hij de eed had afgelegd. Eenmaal gekozen verhoogde hij toch de belastingen.

Norquist: ,,Vier jaar later werd hij verslagen door Bill Clinton. Als Bush senior toen had gewonnen, was mijn argument ondermijnd. Nu werd onderstreept dat je niet straffeloos de Pledge negeert. Als je de Eed nakomt, win je, en als je hem schendt, verlies je. George W. Bush, die hem ook heeft afgelegd, weet dat heel goed. Je kan deze eed niet schenden en toch winnen.''

Intussen heeft Norquist 95 procent van de Republikeinse leden van het Huis van Afgevaardigden achter de Pledge gekregen, 80 procent van de Republikeinse senatoren, een derde van alle Republikeinen in de volksvertegenwoordiging op staatsniveau en een kwart van de Republikeinse gouverneurs. In november staan 22 Republikeinen die de eed hebben afgelegd kandidaat voor het gouverneurschap, en 3.000 voor een zetel in Huis of Senaat op staatsniveau. ,,Het doel is te zorgen dat de Republikeinse partij voor iedereen herkenbaar de partij is die de belastingen niet verhoogt, nooit. Net zo zeker als je weet wat Coca-Cola of Sony is.''

De vergadering loopt de lijst langs van verkiezingsraces in diverse staten waar zetels op het spel staan. Hulp wordt aangeboden. De partij zorgt voor bussen en vergoedt soms ook onkosten. Een geestverwant uit Minnesota heeft geld nodig om gebruik te kunnen maken van de daar geldende regel dat kiezers op de dag zelf kunnen worden ingeschreven. Mits ze worden gebracht.

Dan komt Norquist met een brokje motiverende informatie voor de goegemeente. De als links aangemerkte Pew Foundation heeft in een recent opinieonderzoek vastgesteld dat de helft van de Amerikanen die beleggen Republikein is, tegen 36 procent Democraat. ,,Vergeet niet dat er meer beleggers zijn dan niet-beleggers. We hebben het begrip `belegger' voor het eerst in de onderzoeksvragen gekregen, naast de discriminerende termen `ras' en `geslacht'. Het volgende front is om het begrip `ambtenaar' in de vragenlijst te laten opnemen.''

Op zijn eigen kamer had Norquist al uitgelegd dat hij en zijn ATR actie voeren om op termijn alle pensioenfondsen van lokale en staatsoverheden te laten overstappen van `vastgelegde uitkeringen' naar `vastgelegde inleg'. Het klinkt technisch, maar de opzet is eenvoudig. De openbare begrotingen worden sterk ontlast. De werkelijk ingelegde spaarcenten worden belegd. Gaat het goed, mooi voor de gepensioneerde. Gaat het slecht, dan stemt hij op politici die het meest doen om de vrije markt weer te laten opveren, en dat zijn de Republikeinen. Door steeds meer Amerikanen afhankelijk te maken van de aandelenbeurs, is Norquist bezig op grote schaal ,,Republikeinen te kweken'', zoals hij zegt.

Norquist: ,,Van de Amerikanen boven de 21 jaar heeft misschien wel 70 procent geld zitten in aandelenportefeuilles, persoonlijke pensioenplannen en bedrijfspensioenfondsen. Er zijn meer aandeelhouders dan werknemers in dit land. Daarom heeft Bush nauwelijks te lijden van oplopende werkloosheid. De mensen zijn banger voor de beurs dan voor de werkloosheidscijfers dat raakt hen niet persoonlijk. En als de beurs keldert, profiteren de Democraten daar niet van omdat zij geen enkele oplossing hebben om de crisis of de beursval aan te pakken. Behalve de oude boodschap: `steel van de grote bedrijven'.

,,Steeds meer Amerikanen hebben er belang bij dat de aandelen van Microsoft, Philip Morris en AT&T omhooggaan, niet dat zij de schuld krijgen van wat er elders misgaat. De Democraten hebben zichzelf nog niet opnieuw uitgevonden. Tegen de nieuw aangekomen mensen van Latijns-Amerikaanse herkomst zeggen zij: jullie zijn net als de zwarten voor wie wij ook zorgen. Maar `hispanics' zijn liever als Italianen. Die willen niet permanent overal buiten staan en op last van Jesse Jackson tegen hun eigen belang handelen.''

Vrij wapenbezit

De woensdagse bijeenkomsten van Grover Norquist zijn een begrip in politiek Washington. Het is niet de enige ontmoetingsplaats voor conservatieven. Paul Weyrich, een van de oprichters van de conservatieve Heritage Foundation, geeft 's woensdags elders in de stad een lunch voor conservatieven, ook alleen op uitnodiging te bezoeken. Maar de coördinatievergadering van Norquist is ,,zonder twijfel de succesvolste'', meent Chuk Muth, directeur van de American Conservative Union. Volgens Deecy Stephens Gray, een conservatieve activiste die lid is van talloze organisaties en commissies, is het grote talent van Norquist dat hij ,,op een uiterst beleefde manier opgewonden groepen binnen de touwen weet te houden''.

Hoe ziet hij zelf zijn rol nu hij voor het eerst sinds Ronald Reagan een geestverwant in het Witte Huis heeft: als duwer of als uitvoerder? Grover Norquist: ,,Wij duwen tot de regering op het goede spoor is. Daarna steunen we, met hier en daar een zetje om ze op koers te houden.

Vervolg op pagina 24

Laat ons met rust

Vervolg van pagina 23

,,Die belastingverlaging is net goed gegaan. Als de Republikeinse senator Jeffords eerder was overgelopen of als de aanslagen van 11 september eerder waren geweest, dan was de belastingverlaging er niet doorgekomen. Soms loopt Bush voorop. Hij is heel moedig geweest door de privatisering van de sociale zekerheid aan te snijden: die had ik voor over tien jaar gepland. Maar hij laat een te hoog niveau van overheidsuitgaven toe. Daar volg ik hem hinderlijk. Net als bij de staaltarieven of zo'n linkse wet over de herziening van de campagnefinanciering, die hij heeft getekend.''

Norquist, die bijna dagelijks communiceert met het Witte Huis, vaak per e-mail of telefoon, zegt: ,,Wij hebben een lijn in het zand getrokken bij belastingverlaging. Zolang die niet wordt overschreden, zijn wij willige samenzweerders. Als de belasting omhooggaat, is de relatie voorbij. Dan is het oorlog.''

Sinds de economie zo is teruggelopen, prijst het Witte Huis de belastingverlaging aan als het middel bij uitstek om groei te stimuleren, terwijl het leeuwendeel daarvan pas over een paar jaar ingaat. Gelooft hij daar in?

Zonder al te kritisch te willen klinken geeft Norquist zijn waarheid: ,,Het plan is niet echt ontworpen om groei te bevorderen. Het was een middelen-beperking. Wij wilden geld van tafel halen. Om te zorgen dat de Democraten het geld niet zouden pakken en uitgeven. De overheid moet de komende tien jaar minder, niet meer kunnen uitgeven. Het was een radicaal-conservatieve, tegen de regering gericht belastingverlaging. Het grote verschil tussen Republikeinen en Democraten is `spending', de overheidsuitgaven. Dit was een `anti-spending tax cut'.''

George W. Bush begon met een royaal begrotingsoverschot dat twee jaar later is veranderd in een stevig tekort. Economen schrijven dat toe aan de bijna-recessie, maar ook aan de belastingverlaging en de verhoging van de defensie-uitgaven wegens de oorlog tegen het terrorisme. Een oorlog tegen Irak betekent opnieuw aanzienlijke extra uitgaven. Het lijkt niet erg te passen bij het conservatieve doel om de uitgaven te beperken. En evenmin een toonbeeld van de `Leave me Alone'-gedachte.

Norquist in zijn baard: ,,Er is in het Congres minder steun voor een Irak-oorlog dan de fractieleiders suggereren. Er is verdeeldheid binnen rechts over de wijsheid en wenselijkheid van een Irak-invasie. Ik heb de president twee weken geleden op het Witte Huis gesproken, samen met twintig volksvertegenwoordigers uit staten die de belastingen hebben verlaagd. Toen verzekerde hij dat het doel in Irak ontwapening was, niet wijziging van het regime. Wij, voorvechters van vrij wapenbezit, zien dat soort argumenten ook vaak gebruikt door onze tegenstanders. Eerst willen zij onze wapens registreren. De volgende stap is dat zij alle wapens afpakken. Zo zou men in het Midden-Oosten nu ook naar Amerika kunnen kijken.''

Voor de eeuwige belastingbestrijder Norquist is ongehinderd wapenbezit bijna even belangrijk als de fiscale streep in het zand. Van alle groepen die samen de `centrum-rechtse coalitie' gestalte geven is de National Rifle Association hem wel een van de dierbaarste. De NRA heeft 4,5 miljoen betalende leden, maar er zijn 20 miljoen jagers in de Verenigde Staten, die ,,zeggen lid te zijn'', grinnikt Norquist. Zij behoren tot de harde kern van de `Laat ons met rust'-coalitie.

Norquist, die pijn aan zijn knie heeft na een val van zijn paard, schiet tegenwoordig vooral kleiduiven, geen levende dieren meer. Hij vertelt dat voor de niet-jagende NRA-leden het recht een wapen onzichtbaar te mogen dragen ,,een deel is van wie zij zijn''. Daar is veel verzet tegen bij tegenstanders.

De angst die de donderdag aangehouden scherpschutter drie weken lang bij vijf miljoen inwoners van groter Washington heeft gezaaid zal naar Norquists overtuiging de Republikeinen in Maryland (waar de meeste moorden zijn gepleegd) bij de verkiezingen alleen maar in de kaart spelen: ,,Democraten kunnen hun mond niet houden over wapenbezit, terwijl zij weten dat het een stemmenverliezer is bij de meerderheid van de Amerikanen. Zo ook nu weer. Het gevolg is dat jagers en andere wapenbezitters nu zeker gaan stemmen om hun standpunt duidelijk te maken. Zo is het nu eenmaal. Amerikanen zijn niet erg goed in nuances.''

Wij zijn willige samen- zweerders. Maar als de belasting omhooggaat, is het oorlog

Amerika is een politiek ideaal. De mensen komen hier, omdat ze vrij willen zijn

    • Marc Chavannes