Gangbare en soms vermakelijke clichés

De documentaire Nederland in analyse, die de VPRO vanavond uitzendt, is onderhoudend, vaak amusant, maar laat tegelijk in z'n uitwerking een mooie kans liggen. Dat vraagt om een toelichting.

Het idee is prima. Je stuurt een paar verslaggevers naar enkele slimme buitenlanders, die hier lang hebben gewoond, en vraagt ze het zelfbeeld van `de Nederlander' te becommentariëren. Vooral na de verwarring die Pim in de lage landen ontketende. Zo zien we interviewflarden met de schrijver Ian Buruma, de socioloog Saskia Sassen, media-expert Jo Gröbel en enkele buitenlandse correspondenten.

De analisten dragen de gangbare en soms vermakelijke clichés aan over tolerantie, handelsgeest, botheid, kosmopolitisme, gidslandcomplex en zelfoverschatting. Daarbij ontbreekt het evenmin aan pijnlijke observaties. De Nederlanders willen zo graag tot de grote landen behoren dat ze hun jongens krijgshaftig naar de onverdedigbare enclave Srebrenica stuurden, signaleert Fransman Alain Franco. ,,Maar die grote jongens zouden er nooit zo zijn ingeluisd.'' Volgens Buruma hebben de Nederlanders in vier eeuwen militair nooit iets bijzonders gepresteerd en hadden ze op de boze Balkan niets te zoeken. Op de achtergrond beelden van een kirrende Karremans die zojuist een cadeautje van Mladic kreeg terwijl om de hoek een massaslachting plaatsvond. ,,Oh... voor mijn vrouw, generaal?''

De documentaire gaat ook in op de vraag waarom Pim Fortuyn hier zo'n furore kon maken. Dus worden er volop theorieën gelanceerd over de Hollandse handelsgeest die tolerantie schiep, waarna de angst intolerant te lijken de discussie over toch klemmende kwesties als allochtonen ging uitsluiten. Tot de `valse nicht' Fortuyn het abces met veel flair doorprikte, waarmee hij voor velen een heiland werd. Maar de vraag waarom Fortuyn het klimaat zo absurdistisch snel kon veranderen wordt niet echt aangeroerd.

Dat is spijtig. Want het gebeurde al eens eerder. Bijvoorbeeld in de jaren zestig toen de provo's iets soortgelijks presteerden. Staat dat niet haaks op het vaderlandse zelfbeeld van individualisme en eigengereidheid? Duidt dat niet eerder op kuddegeest en conformisme?

Socioloog Sassen mag de documentaire in mineur besluiten. Zij vond de Nederlandse samenleving veel rigider en hiërarchischer dan vaak wordt gedacht. Sterker nog, naarmate ze hier langer verbleef, stuitte ze steeds vaker op vormen van onderhuidse intolerantie. ,,Ik zou hier niet permanent kunnen leven'', verzucht ze. Daarmee kunnen de gidslanders het doen.

Tegenlicht: Nederland in analyse, VPRO, 21.05-22.00u.