De opkomst is het echte slachtoffer

Het Haags establishment reageerde opgelucht op de ineenstorting van de LPF. Maar die opluchting is voorbarig, zeggen politicologen.

Een zucht van verlichting ging door de Haagse wandelgangen toen het kabinet Balkenende twee weken geleden viel. Hiermee was definitief aangetoond dat de nieuwe politiek ook niet het ei van Columbus was, zo viel bij menig fractie te beluisteren. VVD-leider Zalm liet openlijk weten dat hij hoopte dat de burger weer waardering zou krijgen voor de politicus als vakman. Snel nieuwe verkiezingen, weer terug naar de normale gang van zaken, leek de boodschap.

Gerrit Voerman, directeur van het aan de Rijksuniversiteit Groningen gelieerde Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen: ,,De partijen hebben hun lesje wel geleerd, PvdA en VVD zijn al bezig met partijvernieuwing. Doen ze niks, dan zijn ze electoraal kwetsbaar. Als zelfs Klaas de Vries (PvdA) nu zegt dat hij de stadswijken gaat opzoeken, dan is er echt wat veranderd''.

Ook de Leidse bestuurskundige Paul `t Hart denkt dat de klap op 15 mei zo groot was, dat de bereidheid meer naar de burgers te luisteren bij de gevestigde partijen gegroeid is. ,,Zie wat er met de PvdA gebeurt, de verkiezing van de lijsttrekker, het opstellen van een nieuw programma. Ook de VVD is aan het vernieuwen geslagen. Die introduceren nu een one-man-one-vote-systeem op hun congressen.''

Eisse Kalk, directeur van het Amsterdamse Instituut voor Publiek en Politiek, is pessimistischer. Kalk vreest dat het gevaar levensgroot aanwezig is dat de gevestigde politieke partijen terugvallen in hun oude gedrag van beslotenheid. ,,De politiek is een vak, wordt nu weer gezegd. Dat laat je niet aan nieuwkomers over. Dat kan dus niet.'' De belangrijkste klacht van Kalk is dat politieke partijen nog steeds niet inzien dat burgers ook op nationaal niveau inspraak willen hebben. De Amsterdamse politicoloog betwijfelt of politieke partijen sowieso het nut inzien van interactie met de burgers. ,,Terwijl je hoort dat burgers mee willen beslissen. Zowel over zaken op lokaal als op nationaal niveau.''

Maar wie de `oude politiek' na de val van het kabinet beluistert, kan concluderen dat één ding in ieder geval tot de partijen is doorgedrongen. Ze luisteren weer naar de burger, zeggen ze althans. Dat betekent automatisch meer aandacht voor veiligheid, het multiculturele probleem durven benoemen, of, zoals Klaas de Vries het begin deze week op een partijbijeenkomst zei: ,,Ik weiger te accepteren dat veiligheid alleen een rechts issue is.''

Paul `t Hart juicht dat toe: ,,De partijen moeten prudent met de val van het kabinet en de nieuwe verkiezingen omgaan. Dat wil zeggen dat ze de LPF issues afhandig moeten maken. Ze moeten de kiezer duidelijk laten weten dat hij gehoord wordt, en er dan bij zeggen: maar we doen het niet zo plat als de LPF het heeft gedaan.''

Voerman is sceptischer: ,,De vernieuwing wordt tot nu toe vooral met de mond beleden. Als je de reactie van de PvdA op het rapport van Margreet de Boer zag, veel te defensief!''

Alle inspanningen van de politiek ten spijt, de burger lijkt nog geen boodschap te hebben aan de partijvernieuwing. Voerman: ,,Als je naar de peilingen kijkt, zakt de LPF weliswaar in, maar de oude paarse partijen profiteren daar niet van. De PvdA wordt nog niet gezien als een aantrekkelijke partij die automatisch zijn verloren kiezers terugwint. Paars lijdt nog steeds een relatief verlies vergeleken met voor 15 mei. Alleen CDA en klein-links profiteren.''

Deze verkiezingen komen eigenlijk te vroeg, vinden Voerman, Kalk en `t Hart. Voerman: ,,De gevestigde partijen hangen nog voor een deel in de touwen, zijn nog niet bij hun positieven gekomen. Er heerst onvrede over de lijst, het programma.'' `t Hart: ,,Bestuurlijke vernieuwing kun je niet in een paar maanden tijd van de grond krijgen, dat kost je zo vier, vijf jaar.''

Over één ding zijn de politicologen het eens: de grote verliezer bij de komende verkiezingen is de democratie zelf. ,,De opkomst is de grote verliezer'', zegt `t Hart. ,,Sommige kiezers zullen wel inzien dat de andere partijen hun hartekreet van 15 mei serieus nemen. Andere kiezers zijn gewoon de Haagse gezichten zat, die willen geen Balkenende en Zalm meer.'' Voerman: ,,Het cynisme van de gedesillusioneerde kiezer is groter dan ooit. Ik denk dat sommigen van hen helemaal nooit meer terugkeren naar de stembus. De afkeer van het bestel is definitief voor hen.'' Kalk: ,,Veel mensen die in mei op de LPF hebben gestemd, keren zich opnieuw van de politiek af. Ze hebben het nu écht wel gezien.'' Volgens Kalk is dat het geluid dat hij opvangt in de wijken waar massaal op de LPF is gestemd: ,,Het gedoe in de afgelopen maanden in Den Haag was dermate droevig, dat we de winst van mei weer kwijt zijn.''

M.m.v. Froukje Santing

    • Egbert Kalse