Vrijbuiters aan de macht

Als er vorige week geen kabinetscrisis was ontstaan als gevolg van de veelbesproken botsende karakters van een aantal politieke amateurs, zou het kabinet deze week ongetwijfeld zijn gestruikeld over de uitbreiding van Europa. Tenminste, dat mag toch worden aangenomen. Het is onbestaanbaar dat een kabinet dat nog geen twee maanden geleden in de Troonrede zijn verbondenheid uitsprak met de Europese Unie verder kan regeren in een constellatie waarbij twee van de drie regeringspartijen de eigen ministers op een cruciaal onderdeel van Europapolitiek volledig in de kou laten staan. En dat is wat afgelopen woensdag gebeurde toen VVD en LPF weigerden hun steun te geven aan het kabinetsstandpunt over de voorgenomen uitbreiding van de Europese Unie.

Minister-president Balkenende, minister De Hoop Scheffer en staatssecretaris Nicolai moesten vandaag en gisteren in Brussel opereren op basis van een door de oppositie verleend meerderheidsmandaat. Dat Nederland straks de na de val van de Berlijnse Muur gedane politieke belofte nakomt om de voormalige Sovjet-satellietstaten bij de Europese Unie te betrekken is niet te danken aan de coalitie maar aan partijen als de PvdA, GroenLinks, de SP en de kleine christelijke fracties. Zij bezorgden de coalitieminderheid bestaande uit alleen het CDA een meerderheid. Hoe dat nu weer uit te leggen aan de buitenlandse collega's. Er wordt dan wel van de nieuwe toetreders politieke stabiliteit gevraagd, maar hoe zit dat eigenlijk met de landen van de Europese Unie zelf? Of concreter: hoe zit dat met Nederland? Aardige gesprekken moeten dat in Brussel zijn tussen de Nederlandse kabinetsdelegatie en hun EU-vrienden. Commissievoorzitter Prodi: ,,En mijnheer Balkenende, hoe denkt u dat het compromis tussen Duitsland en Frankrijk over de landbouwpolitiek in uw regering zal vallen?'' Balkenende: ,,Ik zal het straks even aan de oppositie moeten vragen.''

Toch maar even een gedachteoefening: als het kabinet niet demissionair was geweest, zou premier Balkenende dan net zo laconiek hebben ingestemd met het vrijbuitergedrag van de coalitiepartners LPF en VVD zoals hij deze week deed? Het was verbluffend om te zien hoe gemakkelijk de twee regeringspartijen zich konden distantiëren van het kabinetsbeleid. Alsof het om een toevallige vrije kwestie ging. Een minister-president die zijn eigen kabinet serieus neemt, laat niet toe dat een cruciaal onderdeel van het beleid niet door de volledige coalitie wordt gesteund. Zelfs niet in demissionaire staat. Dualisme kent ook zijn grenzen.

Balkenende kwalificeerde afgelopen woensdag in de Tweede Kamer het debat over de uitbreiding van de Europese Unie als ,,wellicht het belangrijkste buitenlandspolitieke besluit van onze politieke generatie''. Latere geschiedschrijvers zullen met verbazing noteren dat dit `historische besluit' door de meerderheid van de coalitie niet gedekt werd. Vanuit hun perspectief zullen zij het waarschijnlijk plaatsen onder de chaotische regeerstijl die Nederland toen kenmerkte.

De gang van zaken deze week tijdens het Europa-debat kan natuurlijk beschouwd worden als een toonbeeld van nieuwe politiek, waarbij het dualisme hoogtij viert: de regering regeert, het parlement controleert. Maar eerder is het toch een uiting van bestuurlijke verloedering. Dualisme betekent niet dat coalitiepartijen een kabinet kunnen beschouwen als een zelfbedieningsrestaurant. Geen coalitie kan het stellen zonder een gemeenschappelijke basis. ,,Substantiële overeenkomsten'' heet dat in het strategisch akkoord dat CDA, VVD en LPF deze zomer met elkaar overeenkwamen. Voor het dagelijks handelen betekent dit in de woorden van dat akkoord dat de coalitiepartijen het kabinet positief tegemoet zullen treden waarbij de fracties ,,zich ieder voor zich en gezamenlijk verbinden om het kabinet op basis van dit akkoord te steunen''. Daarvan was deze week toen het ging over de toekomst van Europa en dus over de toekomst van Nederland even geen sprake. Als verzachtende omstandigheid kan worden aangevoerd dat het kabinet Balkenende sinds vorige week demissionair is. Maar juist omdat alle direct betrokkenen telkens weer zeggen dat de kabinetscrisis absoluut niet te maken had met inhoudelijke verschillen van mening mag van dit demissionaire kabinet verwacht worden dat het tot de vervroegde verkiezingen zoveel mogelijk `normaal' doorregeert. Dat is trouwens ook de wens van het kabinet zelf als het gaat om bijvoorbeeld de behandeling van de diverse begrotingen. Maar dat moet dan ook gelden voor het politieke gedrag van het kabinet ten aanzien van de coalitiepartners. Het opvallende in het Europadebat van deze week was nu juist dat enige vorm van powerplay van de minister-president ten aanzien van de ontrouwe coalitiepartners geheel ontbrak.

De berustende houding van Balkenende is des te opvallender omdat CDA en VVD niets liever willen dan met elkaar doorregeren na de vervroegde verkiezingen van 22 januari. Het is een kwestie van negen zetels erbij winnen, want dan beschikken beide partijen over een meerderheid. Als de coalitie straks zonder LPF doorgaat, wordt dan het afwijkende standpunt dat de VVD deze week over het `belangrijkste buitenlands politieke besluit van onze generatie' vertolkte gewoonweg als een `liberale aberratie' genoteerd?

Natuurlijk kan worden gezegd dat de VVD zich deze week niet keerde tegen de uitbreiding van de Europese Unie als zodanig, maar tegen de manier waarop dit gebeurt. Want VVD-leider Zalm heeft gelijk als hij erop wijst dat in Europees verband eerder was afgesproken dat de nieuwe landen aan strenge voorwaarden moesten voldoen. Aan die voorwaarden heeft een land als Polen nu nog niet voldaan. Maar in de politiek geldt ook de wet van het gelijk hebben en het gelijk krijgen. Het krijgt ook iets potsierlijks als Nederland als enige land in het Europa van de vijftien de principiële lijn blijft verkondigen, terwijl de andere landen een politiek gebaar willen maken.

De VVD kon deze week principieel zijn, omdat het niets kostte: het kabinet was immers al gevallen. Goedkopere politiek kan inderdaad nauwelijks worden bedreven.

    • Mark Kranenburg