Turken leren Europa te wantrouwen

Naar eigen gevoel loopt Turkije zich het vuur uit de sloffen om de mensenrechten op `Europees' niveau te brengen. Maar is het ooit genoeg voor Brussel?

Ahmet deed in 1997 mee aan een vergelijkend onderzoek voor een baan bij de Turkse staatsgezondheidsdienst. Hij haalde genoeg punten, maar vijf jaar later staat hij nog steeds op de wachtlijst. `Werk aan je contacten als je er ooit tussen wil komen', zouden de meeste Turken hem adviseren. Maar Ahmet pakte het anders aan. Hij deponeerde een klacht in een van de `mensenrechtenbussen' die onlangs in de regio Ankara zijn neergezet.

,,Wij kijken nu of alles in dit dossier volgens de regels is gegaan'', zegt Ismail Özdemir, plaatsvervangend gouverneur van Ankara. ,,Als er iets fout liep, gaan we dat corrigeren.''

De mensenrechtenbussen staan inmiddels op zestien plaatsen in Ankara. Ze zijn klein en blauw, maar voor Turkije betekenen ze niets minder dan een revolutie. Met de bussen willen de autoriteiten onderstrepen dat het staatsapparaat en de ambtenaren niet boven de wet staan. Elke klacht kan worden gedeponeerd, over bestuurlijke willekeur maar ook beschuldigingen over marteling op een politiebureau.

Het project is onderdeel van het grote mensenrechtenoffensief dat Turkije sinds enige tijd voert. Zo kwam het parlement deze zomer terug van reces om een groot aantal fundamentele wetswijzigingen door te voeren, zoals afschaffing van de doodstraf.

Turkse gezagsdragers willen graag onderstrepen dat deze veranderingen ingegeven worden door de wens Turkije tot een beter land te maken, maar weinigen betwijfelen dat een belangrijke motor voor het offensief elders ligt: Turkije wil graag lid worden van de EU en moet daarvoor voldoen aan de zogeheten criteria van Kopenhagen, die onder andere harde eisen stellen voor de mensenrechten. En zo is elke hervorming een nieuwe poging om aan te schuiven aan de grote tafel in Brussel.

Maar de blauwe bussen lijken daar voorlopig weinig indruk te hebben gemaakt. Twee weken geleden concludeerde de Europese Commissie dat Turkije weliswaar vooruitgang boekt, maar lang niet genoeg. En dus vond de Commissie het niet opportuun Turkije een datum aan te bieden voor het begin van toetredingsonderhandelingen. ,,Dat is bij lange na niet wat we verwachtten'', reageerde plaatsvervangend premier Mesut Yilmaz. Ook op straat is de verbittering groot. ,,Jullie moeten ons simpelweg niet'', zegt een inwoner van Istanbul terwijl hij op een krantenbericht wijst dat minder dan de helft van de EU-bevolking Turkije als lid wil. ,,Hoe wij ons ook uitsloven, het is nooit genoeg.'' En dus beginnen veel Turken langzamerhand te denken dat de EU hun mensenrechten flink schoffeert. Maar bij gebrek aan een `mensenrechtenbus' in Brussel kunnen de Turkse autoriteiten vooralsnog niets anders doen dan een nota opstellen waarin zij de `fouten' van de Europese Commissie aan de kaak willen stellen. Voordat die af is wil Ayse Sezgin, directeur `Europa' op het ministerie van Buitenlandse Zaken, eigenlijk niet al te veel zeggen. Maar een paar schoten voor de boeg lanceert ze wel. En die doen vermoeden dat de discussies tussen Ankara en Brussel uiterst moeizaam zullen zijn.

Dat de Europese Commissie in haar rapport onderstreept dat er in Turkije nog flink wordt gemarteld, lijkt haar niet terecht. ,,Mocht dat zo zijn, dan gaat het om wangedrag van individuen waar de autoriteiten hard tegen optreden.'' Ook met de bekritiseerde rol van het leger in de Turkse politiek valt het volgens Sezgin reuze mee. ,,De Nationale Veiligheidsraad (waarin leger en burgerpolitici met elkaar praten) is een raadgevend orgaan, waar de burgerpolitici nu in de meerderheid zijn.'' En het recente besluit dat de leider van de AK-partij, Tayyip Erdogan, niet mee mag doen aan de verkiezingen op 3 november, stoelt volgens haar op de Turkse grondwet. ,,In een democratie hoort iedereen de wet te respecteren. En trouwens, zonder dat ik een vergelijking wil trekken: heeft ook Frankrijk Le Pen niet uitgesloten van de verkiezingen?''

Maar waarom zou de Europese Commissie ten onrechte dan zo'n kritisch rapport hebben opgesteld? Sezgin zegt het niet te weten, maar voor veel andere Turken is het glashelder. ,,Jullie moeten ons niet omdat wij moslim zijn'', zegt een wandelaar in het Sultanahmet Park in Istanbul. ,,Europa is alleen maar voor christenen.''

Volgens Turkse analisten speelt de Europese Commissie met vuur door zich zo negatief op te stellen. Het land probeerde immers al tientallen jaren zijn politieke systeem te moderniseren, maar pas met de belofte van EU-lidmaatschap kwamen de veranderingen echt op gang. Als de publieke opinie er nu van overtuigd raakt dat Europa Turkije hoe dan ook niet wil, valt uiteindelijk die motor voor verandering weg.

Vooralsnog is Turkije teleurgesteld, maar als ook de Europese regeringsleiders op hun uitbreidingstop in december Turkije geen datum willen geven zou die teleurstelling wel eens kunnen omslaan in afkeer en woede. Dan zou ook de drang om mensenrechtenbussen neer te zetten, wel eens snel kunnen wegebben.

    • Bernard Bouwman