Hoe een onafhankelijksstrijd radicaliseert

De Tsjetsjeense gijzelingsactie in Moskou onderstreept opnieuw dat de Tsjetsjenen het afgelopen jaar drastisch zijn geradicaliseerd. Van het Westen verwachten ze inmiddels niets meer.

Achmad Kadyrov, het hoofd van de pro-Russische regering in Tsjetsjenië, gebruikt de gijzeling in Moskou om punten te scoren. ,,Het is nu absoluut duidelijk dat Maschadov de situatie niet controleert'', zei hij. ,,Je kunt niet 's ochtends onderhandelen en 's avonds gijzelen.''

De Tsjetsjeense leider Aslan Maschadov gaat door voor leider van de gematigde krachten onder de rebellen. Maar vorige maand maakte deze eminence gris een verontrustende video openbaar die hem toonde met Sjamil Basajev, hoofdman van de Tsjetsjeense fundamentalisten. Maschadov bleek zijn nationalistische versieringen – de Tsjetsjeense wolf – nu ook te hebben ingerruild voor islamspreuken over martelaarschap. En hij dreigde de oorlog naar de Russische steden te brengen.

Dit, de gijzeling en de beelden op de zender Al-Jazira van Tsjetsjeense weduwen in zwarte sluiers die willen sterven voor Allah, wijst erop dat de `Al-Qaedaficatie' van de rebellen compleet is. De gematigde islam van Tsjetsjenië, met zijn mystiek en soefidansen, zijn heiligdommen en heilige gebeentes, is dood. Weggeblazen door de Russische artillerie. Wat rest zijn desperado's als Movsar Barajev, die kaal fanatisme combineren met drugshandel en het martelen van gijzelaars.

Deze zomer waren er verspreide signalen dat het Kremlin eindelijk bereid was met de rebellen te praten. President Poetin beschreef Tsjetsjenië vol gevoel als een nationale tragedie. Alle retoriek van de generaals dat ze slechts willen praten met Tsjetsjeense leiders als die zich met de handen omhoog meldden, kon niet verhullen dat er verkennende gesprekken begonnen. Juist op dat moment haalden de Tsjetsjenen een M-26 helikopter neer, waarbij meer dan honderd Russische soldaten stierven. Maschadov vierde dat als een zege. Je kunt niet onderhandelen en intussen onze helikopters neerhalen, vonden de Russen.

De rebellen denken daar anders over. Met het Kremlin onderhandel je slechts uit een positie van kracht. En de geschiedenis geeft hun gelijk. Zo dacht Rusland de provincie in 1995 ook aardig onder controle te hebben toen krijgsheer Basajev zijn gedurfde raid op het stadje Boedjonnovsk uitvoerde, waarna collega Radoejev dat kunststukje een half jaar later nog eens dunnetjes overdeed met drieduizend gijzelaars in het plaatsje Kizljar. De chaotische Russische respons – bestormingen met honderden doden – vrat aan het draagvlak van de oorlog. Een jaar later restte het Russische leger slechts een vernederende aftocht. Afgedwongen, niet vrijwillig.

De tweede Tsjetsjeense oorlog gaat nu zijn vierde jaar in. Al begin vorig jaar verklaarde president Poetin de `actieve fase' voorbij. Het leger kon zijn troepen terugtrekken, de politie en de geheime dienst FSB ruimden de restjes verder wel op, de 150.000 Tsjetsjeense vluchtelingen konden naar huis. Het leger beloofde de zatsjiska – bloedige zuiveringsacties in dorpen – voortaan in te tomen. Maar het leger bleef, de zuiveringen eveneens en de vluchtelingen bleven weg. ,,Hoe kan ik naar die hel terugkeren'', vroeg de Tsjetsjeen Booetin Achjadov me vorige week. ,,Wie weet wie ons morgen komen doodschieten: de bandieten of de federalen?''

Tsjetsjenië is nu een chronisch `low-level'-conflict. De rebellen plegen bomaanslagen en doden `collaborateurs', de Russen slaan terug met beschietingen, willekeurige arrestaties en zuiveringen. Als ze niet op elkaar schieten, want de realiteit is dat soldaten, politiemannen en rebellen onderling vechten om hun aandeel in de lokale rijkdommen: gijzelaars, wapens, drugs, olie. De Duitse geheime dienst schatte onlangs dat het aantal Russische doden is opgelopen tot 10.000 - de officiële schatting is 4.000. Het aantal omgekomen Tsjetsjenen zou 80.000 bedragen.

Een cruciaal verschil met de eerste oorlog is evenwel dat het Russische publiek nu grotendeels van onaangename feiten verschoond blijft. Onder Poetin is het televisienieuws gelijkgeschakeld. Het kritische NTV is overgenomen door het semi-staatsbedrijf Gazprom. De staatszenders ORT en RTR komen vooral met warme rapporten over de Tsjetsjeense wederopbouw. TVS mist het budget voor serieuze nieuwsgaring. De vraag is ook of Rusland de waarheid wil horen. ,,Ik weet dat het een rotzooi is in Tsjetsjenië'', zei een buurman me eens. ,,Maar we krijgen al tien jaar slecht nieuws! Ik wil goed nieuws!''

Sommigen zien in de radicalisering van het Tsjetsjeense verzet een zwaktebod. Ondanks soms zeer effectieve acties zou het niet in staat zijn een vuist te maken. Sinds 11 september is de hoop op de sympathie van het Westen vervlogen. ,,Van uw slag hoeven we niets goeds meer te verwachten'', verweet Chirzit Aldamov, de Tsjetsjeense gezant in Georgië, mij onlangs met priemende vinger. Nu de Pankisi-vallei in Georgië bezet is, raken de aanvoerlijnen verstoord. Zo dreigen de rebellen in de `stenen zak' van het hooggebergte te raken, wat het Russische leger al zo lang wil.

Maar de gijzeling bewijst dat die visie wat optimistisch is. Een van talloze foto's bekende krijgsheer, Movsar Barajev, blijkt moeiteloos is staat met vijftig strijders in hartje Moskou toe te slaan. Rusland kan niet langer de ogen sluiten.

    • Coen van Zwol