De pool wordt steeds opnieuw gevonden

Amerikaanse kinderen wordt in de geschiedenislessen op school geleerd dat het hun landgenoot Robert Peary was die in 1909 als eerste de Noordpool bereikte. Andere geschiedschrijvingen drukken zich voorzichtiger uit, vooral ook omdat er moeilijk bewijs valt aan te voeren voor die prestatie. Niet alleen bestaan er vele andere claims, maar de Noordpool is, in tegenstelling tot de Zuidpool, geen landeenheid maar een immer bewegende ijsmassa. Wie vandaag de Stars & Stripes op het geografisch noordelijkste punt plant, vindt hem enkele weken later kilometers verderop terug. De poolreiziger `beweegt niet maar wordt bewogen, doelloos verwikkeld in een soort illusie op dit schijnbaar vaste en solide oppervlak.' Geen wonder dat de race om als eerste de Noordpool te `ontdekken' van mythes en bedrog doortrokken is en rond de eeuwwisseling de verbeelding van miljoenen Amerikanen bezig hield.

Dit historische gegeven ligt aan de basis van de nieuwe roman van de Canadese schrijver Wayne Johnston en net als in zijn vorige roman, het succesvolle Kolonie van onvervulde dromen, gebruikt hij die historische grondslag om verder zijn verbeelding de vrije loop te laten. In dat vorige boek was het de politicus Joe Smallwood, premier van New Foundland wiens levensloop het uitgangspunt van Johnstons `historisch impressionisme' en de auteur kreeg nogal wat kritiek te verduren vanwege zijn vrijelijk exploiteren van bestaande figuren in het domein van de fictie.

Het fundament van dit boek is de controverse tussen Robert Peary en een andere poolreiziger, Frederick Cook, ook een historische figuur wiens reputatie en claim op de Noordpool in latere jaren ernstig beschadigd werd door fraude op een ander terrein. Maar de hoofdpersoon van het boek is een fictieve jongeman, Devlin Stead, een weeskind dat op New Foundland door zijn oom en tante wordt opgevoed. Het begin is magistraal, en doet door zijn ingehouden weemoedig-ironische toon op veel momenten denken aan Baltimore's Mansion, een autobiografisch boek dat tot op heden Johnstons meesterwerk is. Devlin groeit in eerste instantie op in het besef dat zijn vader onder onopgehelderde omstandigheden verdwenen is op een van Peary's eerdere poolexpedities en dat zijn moeder vervolgens verongelukte – of zelfmoord pleegde. Maar als onder zorgvuldige regie een serie brieven begint te arriveren uit New York van Frederick Cook wordt geleidelijk aan een heel andere waarheid zichtbaar. Niet alleen ontpopt deze Cook zich als zijn werkelijke vader, ook de doodsoorzaak van zijn moeder is een heel andere, en niet minder dramatische.

Devlin vertrekt naar New York waar hij Cooks `assistent' wordt – dat hij ook diens zoon is moet angstvallig geheim blijven. Via zijn ogen zien we de dynamisch groeiende stad van die dagen; Johnston beschrijft dat heel bekwaam en in uitbundig detail, zozeer dat gedurende het middelste deel van de roman dat element de ware thema's – Devlins ontwikkeling en de poolreizen – lijkt over te nemen. Men kan begrip hebben voor de intentie van de auteur (de ontdekkingsreizen plaatsen in de jachtige tijd van vernieuwingen en uitvindingen) en tegelijkertijd van mening zijn dat het verhaal er te veel door wordt opgehouden. Dat bezwaar wordt in de hand gewerkt door de wel heel erg beknopte beschrijvingen van de twee eerste tochten die Cook onderneemt na Devlins intrede, de beklimming van Mount McKinley en een reddingsmissie om zijn rivaal Peary heelhuids van Groenland terug te halen. Deze laatste tocht wordt ongewild een werkelijke reddingsmissie als Devlin op een vrij toevallige manier Peary van de verdrinkingsdood redt. Sindsdien is zijn eigen heldenstatus bezegeld en wordt hij aan Dr. Cooks zijde in de New-Yorkse society geadoreerd. De onvermijdelijke dosis love interest kan via deze weg ook geïntroduceerd worden.

Wat een tocht naar de Noordpool in de dagen voor de helikopter, geavanceerde apparatuur en synthetische stoffen aan werkelijke ontbering met zich meebracht lezen we pas als Cook en Devlin dan eindelijk dit doel gaan trachten te bereiken. Hier is Johnston op zijn best, bekend als hij is met de barre weersomstandigheden van het Newfoundland waar hij opgroeide. Met het ijs dat `barst met een geluid alsof massieve bomen langzaam buigen tot ze breken, een heel woud van bomen, krakend, splinterend, brekend. Enorme brokken ijs regenden omlaag vanaf de top en maakten dat het water wit rondkolkte. Er was het doofmakend geluid van oud ijs dat zich van oud ijs losscheurde.'

De pool wordt uiteindelijk bereikt – of niet, dat ga ik hier niet verklappen. De ontknoping betekent veel voor de verhouding van Devlin tot zijn vader, over de geschiedenis waarvan tijdens het verhaal steeds meer details bekend worden. Veel van het exposé wordt de lezer aangereikt in een indirecte vorm, in lange brieven en in dialogen, of in een weergave door een derde van een gesprek. Dit zijn niet de meest dynamische middelen om een verhaal verder te tillen, maar gegeven het feit dat Johnston een begaafd en ingetogen stilist is, registreerde ik al lezende toch ook een zekere verademing een historische roman weer eens op ouderwets-lineaire manier verteld te zien. Johnston past zich in stijl en behandeling aan het tempo van de tijd aan en hoe aangenaam dat ook vaak is, vooral tegen het eind van het boek wordt de vertelling vooral door zijn herhalingen erg wijdlopig. Op één enkele plek lijkt Johnston zelf te beseffen hoe vermoeiend dit indirecte vertellen voor de lezer kan zijn en geeft hij het verloop in handen van een alziende verteller.

Nadeel is verder dat Johnston in zekere zin de gevangene is van het historische materiaal dat hij koos. Zijn `historisch impressionisme' wringt af en toe, omdat de (fictieve) gegevens over het verleden van Devlins ouders steeds gedetailleerder uit de doeken worden gedaan, terwijl de schrijver zich anderszijds duidelijk gebonden weet door wat historisch bekend is over de poolreizigers, hun ambities en aan de waanzin grenzende rivaliteit.

Deze bezwaren nemen niet weg dat The Navigator of New York een dikwijls hoogstaand en enerverend leesavontuur is. De Canadees Johnston doet er nog nadrukkelijker dan met zijn vorige boeken een gooi mee naar het internationale leespubliek dat hij verdient.

Wayne Johnston: The Navigator of New York. Jonathan Cape, 478 blz. €18,95

Het John Adams Institute organiseert op 30 oktober een avond met en rond Wayne Johnston in de Singelkerk, Singel 452 te Amsterdam.