Oppositie sleept premier door debat

Met hulp van de voltallige oppositie kreeg het kabinet-Balkenende steun voor zijn Europa-beleid. Twee van de drie coalitiefracties zetten zich er juist tegen af.

Het demissionaire kabinet-Balkenende, dat al vele records heeft gebroken, schreef gisteren opnieuw geschiedenis. Eenstemmig sprak de voltallige oppositie gisteravond laat haar steun uit voor het kabinetsstandpunt om de toelating van tien nieuwe lidstaten tot de Europese Unie niet te blokkeren. Twee van de drie regeringspartijen, VVD en LPF, keerden zich echter tegen Balkenende en de zijnen.

Premier Balkenende zelf was de eerste om te erkennen dat dit ,,zeer teleurstellend'' was, juist omdat het om een kwestie ging die door alle partijen van historisch belang voor de toekomst van Europa werd geacht. Het Binnenhofse begrip `dualisme', waarbij regeringsfracties een onafhankelijke koers jegens het kabinet volgen, kreeg zo gisteren een nieuwe dimensie. Niettemin konden Balkenende, de ministers De Hoop Scheffer (Buitenlandse Zaken) en Hoogervorst (Financiën) en staatssecretaris Nicolaï vanmorgen, met de steun van de Kamer op zak, naar Brussel reizen voor de Europese top over de naderende uitbreiding.

,,Daarmee blijft Nederland een nieuwe blamage in het internationale circuit bespaard'', hield GroenLinks-fractieleider Paul Rosenmöller Balkenende aan het einde van het ruim dertien uur durende debat triomfantelijk voor. Want volgens de oppositiepartijen heeft de harde Nederlandse opstelling over de uitbreiding in samenhang met het Europese landbouwbeleid Nederlands goede naam in Europa de laatste tijd zeer geschaad.

Daar denkt VVD-leider Gerrit Zalm anders over. Hij taxeert de Nederlandse belangen anders en bepleit vier van de kandidaat-lidstaten niet al in 2004 toe te laten omdat ze daar volgens hem nog niet rijp voor zijn. ,,Naar het oordeel van de VVD-fractie kan niet zonder geloof in wonderen worden beweerd dat landen als Letland, Litouwen, Slowakije en Polen over ruim een jaar aan de voorwaarden voldoen'', zo betoogde Zalm gisteren. ,,Het is dan goed dat iemand zegt dat de keizer geen kleren aan heeft.'' Maar toen Zalm hierover een motie indiende, kreeg hij, ruim na middernacht, slechts de steun van de LPF.

Meer dan wie ook hamerde de VVD-fractieleider op het belang van de vermindering van de inkomenssteun voor de Europese boeren. Niet alleen verstoort die volgens Zalm de wereldhandel en berokkent ze ontwikkelingslanden grote schade, het systeem zal na de toetreding van de nieuwe lidstaten op termijn bovendien onbetaalbaar worden voor de EU. Anders dan het kabinet en een meerderheid in de Kamer is Zalm van mening dat Nederland de uitbreidingsonderhandelingen juist niet moet scheiden van de gesprekken over landbouwhervormingen. Het kabinet en de meeste fracties achten het onverantwoord de uitbreiding afhankelijk te maken van de bereidheid tot landbouwhervormingen. Maar volgens Zalm kan het een niet los worden gezien van het ander. De boeren in de nieuwe lidstaten maken immers ook aanspraak op inkomenssteun.

De uitbreidingsonderhandelingen in Brussel en op de top in Kopenhagen in december zijn volgens Zalm bij uitstek gelegenheden om concessies af te dwingen, want daar kan Nederland de besluitvorming blokkeren. Bij het Europese landbouwoverleg kan dat niet, want daar wordt met een gekwalificeerde meerderheid besloten en heeft Nederland minder in de melk te brokkelen.

Zalm, die bij herhaling naar zijn uitgebreide onderhandelingservaring als minister van Financiën verwees, vindt dat Nederland niet al bij voorbaat zijn wapens uit handen moet geven. En dus moet het kabinet een veto niet uitsluiten bij de uitbreidingsbesprekingen, zoals Balkenende en De Hoop Scheffer vorige week tegenover journalisten wel deden. ,,Ik mag toch aannemen dat de minister (Balkenende, red.) niet bedoelt dat Nederland onder geen enkele omstandigheid iets zal blokkeren en zich altijd zal neerleggen bij, ook verkeerde, pakketten.''

De oud-minister wees er in dit verband op dat het kabinet zelf aan het einde van een brief aan de Tweede Kamer geschreven had dat de uiteindelijke instemming van Nederland met het onderhandelingsresultaat van de top in Brussel en die van Kopenhagen, in december, afhangt van de mate waarin aan de eigen wensen is tegemoetgekomen.

De premier redde zich uit deze situatie door erop te wijzen dat het niet in het belang van Nederland is als hij tijdens een openbaar debat het achterste van zijn tong zou laten zien. ,,Wij zullen kiezen voor een harde inzet'', verzekerde hij Zalm, maar hij ontkende niet dat hij vrijdag op een persconferentie al had verklaard dat het kabinet in geen geval een van de tien landen zou blokkeren omdat daardoor de internationale positie van Nederland zou worden ondermijnd.

Terwijl de oppositiefracties er, evenals de Europese Commissie, toe neigden de nieuwe toetreders het voordeel van de twijfel te gunnen, kwamen de regeringsfracties met een lange lijst van kritische vragen over de nieuwe toetreders. CDA-fractievoorzitter Verhagen wilde vooral opheldering over de status van Cyprus, waarvan een deel al sinds 1974 door het Turkse leger is bezet. Minister De Hoop Scheffer, die zelf als Kamerlid drie jaar geleden een motie indiende dat de toetreding van Cyprus tot de EU ,,onwenselijk'' was zolang er geen politieke oplossing op het eiland was, slaagde er niet in Verhagens twijfels hierover weg te nemen.

Lange tijd werd er ook gedebatteerd over de `vrijwaringsclausules', waarmee de EU landen die nog niet op alle terreinen zijn gekwalificeerd tot nader order van de besluitvorming op die gebieden kan uitsluiten. Ze zouden echter verder wel al lid van de EU kunnen worden. Het kabinet heeft vooral hierop zijn hoop gevestigd om nieuwe toetreders, die nog niet aan de eisen voldoen, alsnog op het gewenste peil te brengen. De clausules zouden flinke scherpte moeten krijen. Een meerderheid in de Kamer steunde deze aanpak, maar Zalm noemde die, met instemming van de LPF, ,,te vaag en te onuitgewerkt''.

    • Floris van Straaten