Onthanen

e koningin was verbolgen dat de val van het kabinet begon op de dag van de bijzetting van prins Claus in Delft. Ze had de begrafenis een dag vervroegd, in het besef dat de ontrafeling van het kabinet met het CDA, de VVD en de instabiele LPF volop aan de gang was. Maar dat de bereidheid ontbrak enige piëteit te tonen, moet haar hebben teleurgesteld. In ieder geval liet ze premier Balkenende weten dat hij kon volstaan met het schriftelijk melden van de val van zijn kabinet en niet, zoals gebruikelijk, in een persoonlijk onderhoud.

Na 68 dagen (in)formeren en 87 dagen van nauwelijks regeren staat Nederland weer in de demissionaire stand. Er komen vervroegde verkiezingen in januari en dan volgt opnieuw een periode van gewichtigdoenerij achter de gesloten deuren van de informateur. Het is mogelijk dat Nederland pas een jaar na de val van het kabinet-Kok, 16 april 2002, weer een volwaardig kabinet heeft.

Maakt het iets uit? Natuurlijk maakt het uit. Er kunnen geen ingrijpende besluiten genomen worden, de aandacht van de politieke leiders gaat naar optredens in tv-shows omdat ze campagne moeten voeren. In de Europese Unie, waar de uitbreiding met tien nieuwe landen en de tekortkomingen van het Stabiliteitspact aan de orde van de dag zijn, doet Nederland voor spek en bonen mee. Een demissionaire premier legt minder gewicht in de schaal als het er op aankomt.

Democratie mag wat kosten. Maar uitgerekend de LPF, de beweging die op het ressentiment tegen de `zakkenvullers in de Haagse politiek' opkwam, heeft van de politieke arena een kostbare speeltuin gemaakt. Een staatssecretaris, twee ministers, onder wie een vice-premier, en drie leden van de Kamerfractie zijn inmiddels aan de kant geschoven. Na de verkiezingen – wat de uitslag ook is – zullen hooguit enkele van de zittende fractieleden en bewindslieden van de LPF terugkeren. Een voorzichtige schatting levert uitgaven aan wachtgeldregelingen voor de afgedankte LPF-bewindslieden en -Kamerleden op van een slordige vijf miljoen euro in twee jaar. Dat was niet de bedoeling van de revolte die de Lijst Pim Fortuyn ontketende.

Dit is de paradox van het populisme in de polder. Een beweging van het volk dat zich buitengesloten voelde en van nieuwe rijken die ook wel eens aan de macht wilden meedoen vonden elkaar onder het charisma van Pim Fortuyn. Populistische bewegingen zijn een bekend verschijnsel in Zuid-Amerika. Vol tegenstrijdigheden, maar de caudillo, de leider, weet met zijn gecultiveerde persoonlijkheid de eenheid te bewaren. Valt de leider weg, dan breken de ruzies uit om de macht en versplintert de beweging.

Zo ongeveer is het bij de LPF ook gegaan en de ontgoocheling van de kiezers was te voorzien. Daarbij heeft de LPF als regeringspartij bitter weinig bereikt. Toen hij nog minister was, sleepte Heinsbroek 500 miljoen euro uit de begrotingsonderhandelingen voor lastenverlichting, maar die heeft VVD-leider Zalm alweer naar zich toe gehaald om er de bestendiging van het spaarloon mee te kunnen financieren. De teruggave van het kwartje van Kok, de belangwekkendste inbreng van Mat Herben in het regeerakkoord, is door het CDA opgeëist om er een mobiliteitsfonds mee te financieren. De perestrojka in de gezondheidszorg die Bomhoff als minister beloofde, is niet van de grond gekomen. In de Sovjet-Unie, had Bomhoff moeten weten, leidde de perestrojka trouwens tot de val van Gorbatsjov.

Herman Heinsbroek heeft alweer een nieuwe partij. Als Fortuyns electorale succes één ding heeft duidelijk gemaakt, dan is het dat een nieuwkomer kan inbreken in het politieke bestel. Fortuyn deed dat met gratis publiciteit, Heinsbroek kan voor zichzelf volop reclametijd kopen. Met een Berlusconi-achtige branie zijn er ongetwijfeld zetels te winnen.

Van alle gesneefde LPF-politici is Bomhoff de meest tragische figuur. Zijn jarenlange obsessie met het Centraal Planbureau is hem fataal geworden. De oprichter/directeur van het economische instituut Nyfer zette zijn strijd tegen het CPB onverminderd voort in het kabinet, waardoor hij in botsing kwam met collega Heinsbroek op Economische Zaken. Vervolgens construeerde hij een samenzwering met oud-CPB-directeur Zalm als de kwade genius om het vroegtijdige einde aan zijn politieke carrière te verklaren. Geen kritiek kunnen velen leidt tot een vertekening van de werkelijkheid. Het was met Bomhoff zoals met die opmerking van de trotse moeder over haar zoon in de militaire parade: iedereen liep uit de pas, behalve onze Eduard.

De oppositie is door de voortijdige val van het kabinet overvallen. Zo snel, daar was de voormalige grootste partij van het land, de PvdA, niet op voorbereid. Jeltje van Nieuwenhoven besloot alsnog een volkse gooi naar het lijsttrekkerschap van haar partij te doen. Met als hoogste politieke doel: onthanen. Minder haantjesgedrag in de politiek – ook van vrouwen, zei ze er zekerheidshalve, maar biologisch betwistbaar bij. Dit is de oplossing voor alle maatschappelijke problemen. De crisis in de gezondheidszorg, de integratie van immigranten, het oplopende begrotingstekort, de onveiligheid op straat, de uitbreiding van Europa, de oorlog in Irak? Onthanen!

rjanssen@nrc.nl